MỸ – Nhà triết học người Scotland, ông Thomas Carlyle sống ở thế kỷ 19 đã từng cho rằng “sai lầm tồi tệ nhất là không nhận thức được sai lầm”, là một cách diễn đạt phù hợp nhằm mô tả vấn đề của thế giới hiện đại khi công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện. Điều này dẫn đến một câu hỏi: Mục đích của ý thức là gì? Học giả Richard Dawkins, nhà hoài nghi (chief skeptic) (*) hàng đầu, đã tìm câu trả lời thông qua một cuộc đối thoại với công nghệ AI của công ty Anthropic. (*) Chief skeptic (nhà hoài nghi hoặc nhà phản biện) là người có nhiệm vụ đặt câu hỏi, kiểm chứng các giả định và tìm ra những điểm yếu trong kế hoạch hoặc ý tưởng trước khi đưa ra quyết định. Vai trò này giúp tổ chức tránh tư duy bầy đàn, giảm thiểu sai sót và đưa ra các quyết định dựa trên dữ liệu và bằng chứng thay vì cảm tính.
Đây là một bước ngoặt đáng kinh ngạc: Học giả Richard Dawkins (người Anh) kiêm tác giả sách “The god delusion”, đã dành ba ngày để cố gắng thuyết phục bản thân rằng công nghệ AI không có ý thức. Trong một bài luận được xuất bản vào đầu tháng 5/2026 trên tạp chí UnHerd, học giả 85 tuổi này đã mô tả các cuộc đối thoại của mình với “Claudia”, một phiên bản của mô hình ngôn ngữ lớn Claude do công ty Anthropic phát triển. Kết luận của ông khép lại bằng một câu hỏi: “Nếu người bạn Claudia của tôi không có ý thức, vậy thì ý thức sinh ra để làm gì?”
Câu hỏi nền tảng của sinh học tiến hóa Đối với học giả Dawkins, đây không phải là một sự ngụy biện hay tranh luận thông thường, mà là một câu hỏi mang tính nền tảng của sinh học tiến hóa. Trên góc độ của một nhà sinh học tiến hóa, ông lập luận rằng ý thức nảy sinh ở các sinh vật thông qua quá trình chọn lọc tự nhiên và chắc chắn phải mang lại một lợi thế sinh tồn hoặc sinh sản nào đó. Nếu một cỗ máy có thể hành xử thông minh mà không cần bất kỳ trải nghiệm nội tâm nào, đó sẽ là bằng chứng cho thấy các “thực thể” không có ý thức vẫn vận hành một cách hoàn hảo, điều này đặt ra câu hỏi tại sao tự nhiên lại phải tốn công sức tiến hóa ra ý thức ngay từ đầu.
Phản ứng trái chiều từ cộng đồng khoa học Các phản ứng từ giới chuyên gia nhanh chóng xuất hiện. Những người chỉ trích, bao gồm nhà thần kinh học Steven Novella và nhà sinh học tiến hóa Jerry Coyne, cho rằng Dawkins đã rơi vào hiệu ứng “Eliza effect”: xu hướng của con người tự gán ghép đời sống nội tâm cho máy móc. Một tác giả từng tự mình viết sách cảnh báo về việc gán ghép ý thức sai lầm giờ đây lại bị chính điều đó đánh lừa. Các luận điểm phản bác chính bao gồm: Máy móc thiếu “qualia” (trải nghiệm cảm giác chủ quan), “ý thức” của chúng bắt đầu lại từ con số không trong mỗi cuộc trò chuyện mới. Hơn nữa, nó là sản phẩm của thiết kế kỹ thuật, không phải của tiến hóa tự nhiên. Bản thân học giả Dawkins vẫn giữ thái độ phân vân, nhưng chính sự đắn đo của học giả này đã làm cho vấn đề trở nên vô cùng đáng chú ý.
Tại sao điều này lại quan trọng với giới công nghiệp Câu chuyện nghe có vẻ như một cuộc tranh luận học thuật thuần túy thực chất đã len lỏi vào các phòng họp của ban lãnh đạo doanh nghiệp từ lâu. Vào tháng 2/2026, giám đốc điều hành công ty Anthropic là ông Dario Amodei đã tuyên bố trên podcast “Interesting Times” của tạp chí New York Times rằng họ “sẵn sàng đón nhận ý tưởng” rằng AI Claude có thể sở hữu ý thức. Tài liệu kỹ thuật (“System Card”) của phiên bản AI Claude Opus 4.6 bao gồm một phần riêng biệt về “Phúc lợi của mô hình” (Model Welfare), chính mô hình này tự ước tính xác suất có ý thức của mình là từ 15 đến 20%. Công ty Anthropic cũng ghi nhận các mô hình kích hoạt dữ liệu mà công ty liên tưởng đến trạng thái “lo ngại”, cũng như “sự nhàm chán các nhiệm vụ đơn điệu”. Hiện tại, AI Claude đã được phép tự động chấm dứt các cuộc hội thoại được phân loại là có hành vi lăng mạ kéo dài.
“Phúc lợi AI” trở thành một chủ đề nghiên cứu Công ty Anthropic không đơn độc trong xu hướng này. Theo báo cáo của tạp chí Financial Times, các doanh nghiệp hàng đầu như Google DeepMind, Meta và OpenAI cũng đã tuyển dụng các nhà triết học, nhà tâm lý học và nhà đạo đức học để nghiên cứu về nhận thức của máy móc và “Phúc lợi AI”. Dù vậy, vẫn có những tiếng nói phản đối: Giám đốc bộ phận AI của tập đoàn Microsoft, ông Mustafa Suleyman, cảnh báo rằng việc nghiên cứu ý thức của AI là quá sớm và thậm chí nguy hiểm, vì nó bình thường hóa nhận thức về một “AI có vẻ như có ý thức” trong xã hội.
Từ thí nghiệm tư duy đến rủi ro kinh doanh Đối với các nhà quản lý trong ngành công nghiệp, điều này chuyển dịch một câu hỏi tưởng chừng xa vời thành thực tế. Các doanh nghiệp triển khai công nghệ AI trên quy mô lớn, bất kể sự thật triết học là gì, đều phải chuẩn bị cho khả năng khách hàng, cơ quan quản lý hoặc công chúng có thể nhìn nhận các hệ thống này là “có ý thức”. Điều này làm nảy sinh các vấn đề thực tế: rủi ro về uy tín trong tương tác với khách hàng, các yêu cầu pháp lý tiềm ẩn, các hướng dẫn quản trị khi vận hành hệ thống AI, và không kém phần quan trọng là kỳ vọng của chính các nhân viên về việc sử dụng công nghệ AI một cách có trách nhiệm.
Khi nhà hoài nghi hàng đầu phải suy ngẫm Cuộc tranh luận xoay quanh việc học giả Dawkins làm nổi bật một điều cốt lõi: ranh giới nhận thức giữa “công cụ” và “đối tác” đang mờ dần, nhanh hơn nhiều so với tốc độ cập nhật các định nghĩa kỹ thuật. Bất kỳ ai đang ứng dụng công nghệ AI một cách chiến lược, dù là trong sản xuất, dịch vụ, kỹ thuật hay quản trị, không nên phó mặc cuộc thảo luận này cho các nhà triết học. Thay vào đó, họ cần đưa nó vào các bài toán cân nhắc về mức độ tin cậy, hình ảnh thương hiệu và tính tuân thủ pháp lý. Việc nhà hoài nghi nổi tiếng nhất thế giới đang phải suy ngẫm về điều này chính là một tín hiệu mà giới công nghiệp bắt buộc phải lưu tâm.
Để xem các tin bài khác về “AI”, hãy nhấn vào đây.
Nguồn: Hannover Messe
