CHLB ĐỨC – Ngành công nghiệp điện mặt trời (PV) đang đối mặt với những biến động lớn. Sau giai đoạn phát triển thị trường nhanh chóng hậu khủng hoảng năng lượng năm 2022, những trở ngại mới đã xuất hiện và đang cản trở việc triển khai điện mặt trời sâu rộng hơn. Đặc biệt là về mặt quy định pháp lý, chính phủ CHLB Đức thiếu một khung chính sách rõ ràng, tập trung vào mục tiêu cụ thể cho ngành, cũng như thiếu quyết tâm thúc đẩy việc mở rộng hơn nữa.
Thị trường điện mặt trời đã trưởng thành của Đức đang đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc: Đặc biệt là sự sụt giảm giá trị thị trường của điện mặt trời do hiện tượng “giá tự triệt tiêu” (price cannibalization) (*) và những khiếm khuyết ở cấp độ lưới điện đang kìm hãm sự tiến bộ liên tục trong việc triển khai năng lượng tái tạo. (*) Price cannibalization: trong ngành năng lượng tái tạo là một thuật ngữ mô tả tình trạng giá điện trên thị trường giảm mạnh, thậm chí xuống mức âm, do có quá nhiều nguồn năng lượng giống nhau (như điện mặt trời hoặc điện gió) cùng phát điện vào một thời điểm.
Bản sửa đổi luật năng lượng tái tạo Đức (EEG amendment) và luật về lưới điện (grid package): chính sách năng lượng Đức – đi về đâu? Thông qua các dự thảo luật mới nhất (bản sửa đổi luật năng lượng tái tạo Đức và luật về lưới điện), bộ kinh tế và năng lượng liên bang (Federal ministry for economic affairs and energy) đã lên kế hoạch thực hiện các thay đổi sau, cùng với một số nội dung khác: – Thu hồi lợi nhuận thông qua các hợp đồng chênh lệch (contracts for difference) (1) song phương. – Bãi bỏ các khoản bồi thường cho việc điều phối lại lưới điện (redispatch) (2). – Yêu cầu các đơn vị vận hành nhà máy hỗ trợ chi phí xây dựng để tài trợ cho việc mở rộng lưới điện. – Chấm dứt cơ chế ưu tiên phát điện lên lưới đối với điện xanh. (1) Contracts for difference: là một cơ chế hỗ trợ tài chính phổ biến trong ngành năng lượng tái tạo nhằm đảm bảo nguồn thu ổn định cho các nhà đầu tư. (2) Redispatch: là một biện pháp can thiệp của đơn vị vận hành lưới điện, nhằm thay đổi kế hoạch phát điện đã dự kiến ban đầu, để tránh tình trạng quá tải cục bộ trên đường dây truyền tải.
Các hiệp hội trong ngành lập luận rằng những điều này sẽ làm phức tạp thêm các điều kiện đầu tư cho những dự án điện mặt trời, và những lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở.
Những điều kiện thị trường nào đang định hình phân khúc điện mặt trời quy mô lớn? Tình hình thị trường đối với các nhà máy điện mặt trời quy mô lớn đang trở nên ngày càng khó khăn xét trên phương diện doanh thu và huy động vốn. Có nhiều yếu tố đồng thời tác động đến thực trạng này: – Giá điện âm và ở mức cực thấp: Với việc triển khai điện mặt trời ngày càng tăng, giá trị thị trường của điện mặt trời đang sụt giảm do hiện tượng “giá tự triệt tiêu” trong các giai đoạn đạt sản lượng cao. Năm 2025, châu Âu đã ghi nhận số giờ có giá điện âm kỷ lục; riêng tại Đức, giá điện đã ở mức âm trong tổng cộng 573 giờ. – Tất cả các mô hình doanh thu đều chịu áp lực: Các nhà máy nhận trợ giá theo luật năng lượng tái tạo Đức (EEG) bị mất doanh thu trong các giai đoạn không được trả thù lao (zero remuneration), trong khi việc tiếp thị trực tiếp dẫn đến sự biến động lớn hơn và doanh thu thấp hơn. Đồng thời, giá trị thị trường sụt giảm và phí bù đắp rủi ro tăng cao đang khiến việc thực hiện các hợp đồng mua bán điện (PPA – power purchase agreement) (*) trở nên khó khăn hơn. (*) Power purchase agreement: là một bản hợp đồng thương mại dài hạn (từ 10 đến 20 năm) giữa một đơn vị sản xuất điện (bên bán) và một đơn vị tiêu thụ điện hoặc trung gian (bên mua). – Nghẽn mạng lưới và cắt giảm công suất: Từ năm 2024 đến 2025, các biện pháp điều phối lại liên quan đến các hệ thống điện mặt trời đã tăng gần gấp đôi, từ 605 lên 1.168 gigawatt giờ (GWh). Điều này cho thấy tình trạng nghẽn mạch về công suất đang trở nên nghiêm trọng, đặc biệt là trong hệ thống phân phối. – Thời gian chờ kết nối lưới điện kéo dài: Sự chậm trễ làm trì hoãn việc đưa nhà máy vào vận hành, làm tăng rủi ro cho dự án và gây khó khăn cho việc thiết lập các cấu trúc tài chính đáng tin cậy. – Bất ổn về chính trị: Việc chậm trễ cải cách luật EEG làm tăng áp lực lên công tác lập kế hoạch. Các dự án dự kiến cho năm 2027 phải được phát triển ngay từ hôm nay trong khi khung trợ giá tương lai vẫn chưa rõ ràng. – Chi phí tài chính gia tăng: Lãi suất cao hơn xuất hiện cùng thời điểm với thu nhập sụt giảm; các ngân hàng đang phản ứng bằng cách đưa ra các yêu cầu khắt khe hơn về bảo lãnh, các quy tắc giảm thiểu rủi ro chặt chẽ hơn và hạ dự báo doanh thu.
Thị trường đang đưa ra những giải pháp nào? Làm thế nào để các mô hình kinh doanh cho nhà máy điện mặt trời quy mô lớn có thể được điều chỉnh, nhằm mang lại doanh thu ổn định hơn và giúp việc tài trợ cho các dự án trở nên dễ dàng hơn?
Hệ thống điện mặt trời hỗn hợp tăng cường tính linh hoạt Trong tương lai, các dự án điện mặt trời (PV) sẽ được phát triển để cho phép cung ứng linh hoạt vào những thời điểm nhất định, thay vì chỉ đơn thuần tạo ra càng nhiều điện càng tốt. Hiện nay, giải pháp sẵn sàng cho thị trường và quan trọng nhất để đối phó với tình trạng giá điện âm là việc kết hợp các hệ thống PV với hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS – battery energy storage system). Các hệ thống lưu trữ có thể cắt giảm các đỉnh phát điện (thời điểm năng lượng mặt trời đạt sản lượng cực đại), chuyển dịch doanh thu sang các khung giờ khác và giảm thiểu rủi ro về giá, tất cả đều là những lợi thế rõ rệt về mặt lợi nhuận và khả năng huy động vốn từ ngân hàng. Điều này sẽ dẫn đến những thay đổi trong thị trường hợp đồng mua bán điện (PPA). Các hợp đồng PPA truyền thống đang dần được thay thế bằng PPA hybrid, vốn không chỉ tính phí dựa trên sản lượng điện mà còn dựa trên tính linh hoạt. Các công ty điện lực hiện đang nắm ưu thế trong vai trò bên mua, vì họ kết hợp được cả việc thu mua điện, tiếp thị và đánh giá tính linh hoạt. Nhiệm vụ cụ thể của ngành hiện nay là xác định các sản phẩm và tiêu chuẩn mới. Điều này bao gồm việc giải quyết vấn đề làm thế nào để xây dựng một hợp đồng chặt chẽ cho các hợp đồng PPA hybrid bao gồm cả hai loại tài sản (PV và BESS).
Mặc dù các hệ thống PV hybrid được kỳ vọng sẽ trở thành tiêu chuẩn của ngành, nhưng quá trình triển khai thực tế sẽ cần có thời gian. Tính đến cuối năm 2024, chưa đến 1% các hệ thống lắp đặt PV tại châu Âu (bao gồm EU 27, Anh và Thụy Sĩ) kết hợp giữa PV và hệ thống lưu trữ. Với 62% thị phần, Anh đang dẫn đầu thị trường PV-BESS tại châu Âu nhờ vào khung pháp lý bao gồm các hợp đồng chênh lệch và thị trường công suất (capacity market) (*), cho phép các hệ thống pin lưu trữ được tham gia vận hành. (*) Capacity market: là một cơ chế trong ngành điện được thiết kế để đảm bảo an ninh năng lượng trong dài hạn. Thay vì chỉ trả tiền cho lượng điện năng thực tế mà các nhà máy sản xuất ra (tính theo kWh), thị trường này trả tiền cho việc các nhà máy “sẵn sàng” phát điện khi hệ thống cần (tính theo MW).
Phương thức tiếp cận dựa theo danh mục đầu tư, giúp ổn định tài chính cho hệ thống điện mặt trời Bên cạnh việc kết hợp nhiều loại hình công nghệ, một xu hướng mới đang nổi lên là tài trợ dựa trên danh mục đầu tư. Thay vì cấp vốn cho từng tài sản điện mặt trời riêng lẻ, các dự án đang ngày càng được gộp chung vào các nhóm nhà máy, ví dụ như kết hợp giữa điện mặt trời, điện gió và hệ thống lưu trữ. Ưu điểm ở đây là các hồ sơ rủi ro khác nhau sẽ tự bù trừ cho nhau, giúp giảm thiểu rủi ro thất bại và tăng cường khả năng phục hồi trước những biến động giá ngắn hạn. Đồng thời, độ phức tạp cũng gia tăng: các nhà đầu tư, chủ sở hữu tài sản và đơn vị lập quy hoạch dự án sẽ cần chuyên môn sâu hơn về thị trường điện và tài chính để cấu trúc, quản lý các loại hình danh mục này và đảm bảo khả năng vay vốn ngân hàng. Điều này cũng cho phép sự tham gia nhiều hơn từ các nhà đầu tư quốc tế đặc biệt trong phân khúc lưu trữ quy mô lớn, lĩnh vực hiện đang thu hút sự quan tâm mạnh mẽ từ các ngân hàng và nhà đầu tư nước ngoài với các mô hình tài chính đa tầng.
Sự phát triển của các chiến lược đa dạng hóa nguồn thu (distributed revenue) Các mô hình hybrid mới đang xuất hiện ở cấp độ tài sản đơn lẻ. Thay vì phải lựa chọn giữa việc ký kết hợp đồng PPA hay tham gia thị trường tự do (merchant), ngày càng nhiều đơn vị tham gia thị trường chuyển sang các chiến lược đa dạng hóa nguồn thu, như chia tỷ lệ 50/50 giữa PPA và bán trực tiếp trên thị trường. Phương thức này kết hợp dòng tiền ổn định với tiềm năng lợi nhuận từ việc chấp nhận các rủi ro của thị trường. Cách tiếp cận này vốn đã phổ biến hơn đối với các hệ thống lưu trữ và hiện đang mở rộng sang phân khúc điện mặt trời.
Các thị trường dịch vụ phụ trợ (ancillary services) (*) cũng mang lại tiềm năng doanh thu bổ sung. Công suất cân bằng (balancing power) điều độ, dự phòng vận hành (operating reserve) và công suất phản kháng (reactive power) có thể đóng vai trò là các nguồn thu phụ trợ ngắn hạn, giúp cải thiện phương án kinh doanh. Điều này đặc biệt đúng đối với các dự án có bao gồm hệ thống lưu trữ, vì các hệ thống này thường đáp ứng tốt các yêu cầu kỹ thuật của các thị trường dịch vụ nêu trên. (*) Ancillary services: là các dịch vụ kỹ thuật cần thiết để duy trì sự ổn định, an toàn và chất lượng vận hành của lưới điện, bên cạnh việc phát và tiêu thụ điện năng.
Hydro xanh là công nghệ quan trọng đối với điện mặt trời Việc đẩy mạnh phát triển hydro xanh vẫn là một yếu tố quan trọng của hệ thống. Các máy điện phân có thể hấp thụ nguồn điện tái tạo giá rẻ khi mức giá thấp hoặc thậm chí ở mức âm. Điều này đưa hydro và các phụ tải linh hoạt trở thành những lựa chọn có khả năng củng cố giá trị thị trường của điện mặt trời thông qua việc mở rộng thị trường nhanh chóng. Trong một số trường hợp nhất định, các giải pháp này vẫn có thể cho phép duy trì các hợp đồng PPA chỉ dành riêng cho điện mặt trời.
Kết luận Việc mở rộng điện mặt trời đang đứng trước một bước ngoặt. Giá trị thị trường sụt giảm, các rào cản về lưới điện và sự bất ổn về chính trị đang làm gia tăng áp lực, trong khi các mô hình kinh doanh linh hoạt và khả thi mới đang dần hình thành. Sự kết hợp với hệ thống lưu trữ BESS, tài trợ dựa trên danh mục đầu tư, các chiến lược đa dạng hóa nguồn thu, dịch vụ phụ trợ và việc đẩy mạnh phát triển hydro đã chứng minh cho cách các nhà máy điện mặt trời quy mô lớn có thể duy trì khả năng huy động vốn ngay cả trong môi trường thị trường đầy biến động. Thay vì chỉ chú trọng vào công suất, điều quan trọng nhất hiện nay là sự kết hợp thông minh giữa sản xuất, tiếp thị và tính linh hoạt.
Những đơn vị tiên phong trong các giải pháp, tiêu chuẩn và quan hệ đối tác sẽ hội ngộ tại hội chợ The smarter E Europe. Các khách doanh nghiệp đang tìm kiếm phương thức phát triển các mô hình kinh doanh cho thế hệ điện mặt trời tiếp theo, đây chính là nơi cung cấp chuyên môn và những kết nối cần thiết để hiện thực hóa mục tiêu đó.
Để xem các tin bài khác về “Nhà máy điện”, hãy nhấn vào đây.
Nguồn: Intersolar
