Trong loạt bài viết trước về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã chia sẻ các bài viết về hệ thống đường sắt tại một số quốc gia phát triển như Pháp, Đức, Nhật Bản, Thụy Sĩ… Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railways Explained, giới thiệu một số thông tin về hệ thống đường sắt tại Slovakia, quốc gia nổi bật với thiên nhiên và cảnh quan núi rừng, đồng thời sở hữu vị trí chiến lược về giao thông nói chung và đường sắt nói riêng tại châu Âu.

Vị trí địa lý chiến lược của Slovakia
Slovakia (tên chính thức là Cộng hòa Slovakia) là một quốc gia không giáp biển nằm ở trung tâm châu Âu. Nước này giáp Ba Lan ở phía bắc, Hungary ở phía nam, Áo ở phía tây, Ukraine ở phía đông và Cộng hòa Séc ở phía tây bắc. Với diện tích chỉ khoảng 49.000 km² và dân số khoảng 5,5 triệu người, Slovakia giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới vận tải của châu Âu. Quốc gia này nằm trên các hành lang giao thông xuyên châu Âu, bao gồm các tuyến thuộc mạng lưới TEN-T (1) và các hành lang vận tải hàng hóa đường sắt, đóng vai trò kết nối giữa Tây Âu, khu vực Balkan và các quốc gia Đông Âu.
(1) TENT-T (Trans-European Transport Network) là khung quy hoạch hạ tầng giao thông chiến lược của Liên minh châu Âu, nhằm kết nối các quốc gia thành viên thông qua hệ thống đường sắt, đường bộ, đường thủy, cảng biển và cảng hàng không. TEN-T đóng vai trò định hướng đầu tư, chuẩn hóa kỹ thuật và thúc đẩy kết nối xuyên biên giới, qua đó nâng cao hiệu quả vận tải và hỗ trợ phát triển giao thông bền vững trên toàn châu Âu.

Những bước khởi đầu của đường sắt Slovakia
Lịch sử đường sắt ở Slovakia bắt đầu từ năm 1840, khi nước này còn thuộc Vương quốc Hungary (Kingdom of Hungary). Tuyến đường sắt dài 15,5 km từ Bratislava đến Svätý Jur được đưa vào hoạt động, ban đầu dùng tàu kéo bằng ngựa trên các thanh sắt gắn trên dầm vuông. Tuyến này sau đó được kéo dài đến Trnava, hình thành tuyến dài 50 km – nền móng cho mạng lưới đường sắt tương lai. Tuyến đầu tiên sử dụng đầu máy chạy bằng hơi nước ra đời năm 1848, nối Bratislava với Gänserndorf, kết nối thủ đô Slovakia với Vienna. Đầu máy “Bear”, một trong những đầu máy hơi nước đầu tiên hoạt động trên tuyến này đã đánh dấu sự khởi đầu của vận hành đường sắt thực sự trong khu vực.

Thời kỳ phát triển dưới Đế quốc Áo – Hungary
Năm 1867, Thỏa hiệp Áo – Hungary (Austro-Hungarian Compromise) ra đời, mở đường cho sự phát triển mạnh mẽ của đường sắt tại khu vực khi đó gọi là Thượng Hungary (Upper Hungary). Năm 1872, tuyến Košice – Bohumín, hiện là tuyến trục xương sống của mạng lưới đường sắt Slovakia, được hoàn thành, nối liền hai đầu đất nước. Đến năm 1873, nhiều tuyến chính khác cũng đã hoàn tất, gia tăng khả năng kết nối trong nội vùng.

Năm 1869, Đường sắt Nhà nước Hungary được thành lập để quản lý các tuyến chính, trong khi các tuyến nhánh do tư nhân đầu tư. Một cột mốc quan trọng xuất hiện năm 1889 với việc áp dụng hệ thống biểu giá theo vùng (zone tariff), giúp tối ưu hóa việc sử dụng hạ tầng và kích thích lưu lượng hành khách. Đến năm 1891, hầu hết các công ty đường sắt tư nhân lớn đã được quốc hữu hóa, đưa mạng lưới về dưới quyền quản lý của nhà nước Slovakia.

Chuyển tiếp sang thời kỳ Tiệp Khắc và Chiến tranh Thế giới
Sau Thế chiến I và sự tan rã của Đế quốc Áo – Hungary, vùng lãnh thổ hiện nay của Slovakia trở thành một phần của nước Tiệp Khắc đầu tiên. Tuy nhiên, mạng lưới đường sắt khi đó không đáp ứng được nhu cầu của nhà nước mới, ngoài tuyến Košice – Bohumín. Chính phủ tiếp quản các tuyến tư nhân còn lại, mở rộng một số tuyến hiện có, đồng thời bắt đầu phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng tăng từ vận tải đường bộ.

Tính đến năm 1930, Tiệp Khắc có mạng lưới đường sắt lớn thứ năm châu Âu, với 13.600 km đường ray do Đường sắt Nhà nước Tiệp Khắc vận hành, phần lớn tập trung ở khu vực nay là Cộng hòa Séc. Doanh nghiệp này khi đó sử dụng tới 135.000 lao động, tương đương 1% dân số cả nước.

Tái thiết thời kỳ xã hội chủ nghĩa và giai đoạn hiện đại hóa
Sau Thế chiến II, Tiệp Khắc được tái lập dưới chế độ xã hội chủ nghĩa. Chính quyền ưu tiên khôi phục mạng lưới đường sắt, hoàn tất quốc hữu hóa và mở rộng các tuyến phía nam vốn thiếu năng lực. Dù điện khí hóa đã bắt đầu từ thập niên 1920, quá trình này được đẩy nhanh tiến độ thực hiện vào thập niên 1960 – 1970.

Ngày 1 tháng 1 năm 1993, Cộng hòa Slovakia tuyên bố độc lập và thành lập công ty Železnice Slovenskej Republiky (ŽSR) để quản lý mạng lưới đường sắt. Tình trạng ban đầu không khả quan của ngành đường sắt đòi hỏi những bước đi cấp bách nhằm ổn định hoạt động, tạo điều kiện cho tư nhân hóa và tối ưu hóa vận hành, với mục tiêu chiến lược là gia nhập thị trường thương mại EU, tận dụng lợi thế địa lý của Slovakia.

Năm 2002, ŽSR được tách thành hai đơn vị: một phụ trách hạ tầng và một phụ trách vận tải. Đến năm 2005, mảng vận tải lại tiếp tục chia thành dịch vụ hành khách và hàng hóa.

Mạng lưới hiện tại và năng lực khai thác
Ngày nay, đơn vị quản lý hạ tầng Slovakia giám sát tổng cộng 3.630 km đường ray – một con số đáng kể so với quy mô quốc gia. Phần lớn là đường khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, tuy nhiên vẫn tồn tại đoạn khổ rộng gần biên giới Ukraine và một số tuyến khổ hẹp mang tính du lịch như tuyến Tatra Electric Railway. Khoảng 44% mạng lưới đã được điện khí hóa, và 232 km đã trang bị hệ thống tín hiệu ERTMS, với kế hoạch mở rộng lên hơn 600 km.

Hiện có khoảng 50 công ty đường sắt hoạt động tại Slovakia, trong đó 45 doanh nghiệp chuyên về vận tải hàng hóa và 5 doanh nghiệp vận tải hành khách. Mỗi năm, các công ty này thực hiện hơn 50 triệu km tàu chạy, với 71% thuộc về tàu khách và 29% tàu hàng. Vận tải hàng hóa đạt gần 10 tỷ tấn-km mỗi năm. Dù thấp hơn các quốc gia như Đức, Ba Lan, Ý hay Áo, đây vẫn là con số ấn tượng xét trên quy mô dân số và diện tích. Cargo Slovakia chiếm 63% thị phần về km tàu hàng, và gần 70% về tấn-km, bên cạnh các doanh nghiệp khác như Railtrans International Slovakia và Rail Cargo Carrier Slovakia.

Vận tải hành khách và vai trò của các nhà vận hành tư nhân
Năm 2022, Slovakia ghi nhận 3,4 tỷ hành khách-km, tăng lên 3,7 tỷ vào năm 2023, nhưng vẫn thấp hơn mức 4 tỷ năm 2019 trước đại dịch. Năm 2023, tổng số lượt khách đạt 71,7 triệu, gần bằng con số 77,3 triệu của năm 2019. Hệ thống đường sắt hành khách đã trải qua nhiều thay đổi, với sự phát triển của các hợp đồng dịch vụ công (Public Service Obligations – PSO) và vai trò ngày càng tăng của các nhà vận hành tư nhân. 86% hành khách đi lại trong nước, và 90% lưu lượng hành khách được hỗ trợ qua các hợp đồng PSO. ZSSK (Železničná spoločnosť Slovensko) vẫn giữ vị trí thống trị với 94,4% thị phần.

Một bước ngoặt xảy ra năm 2012, khi RegioJet – một công ty tư nhân, được giao hợp đồng PSO tuyến Bratislava – Dunajská Streda mà không thông qua đấu thầu do thiếu đơn vị quan tâm. RegioJet ghi nhận lượng hành khách kỷ lục, sử dụng các toa hai tầng tái chế từ Deutsche Bahn. Tuyến này hoạt động đến năm 2020, sau đó được chuyển giao tạm thời cho liên danh ZSSK và ÖBB (Áo). Năm 2022, Leo Express – công ty tư nhân của Séc, một phần thuộc sở hữu của RENFE (Tây Ban Nha) giành hợp đồng PSO 10 năm, bắt đầu từ năm 2024.

RegioJet sau đó chuyển sang khai thác dịch vụ mở, với tuyến đường dài cạnh tranh đầu tiên từ Bratislava đến Žilina và Košice, nối dài đến Prague. Các tuyến này khẳng định vai trò trung tâm của Slovakia trong mạng lưới đường sắt châu Âu. Các chuyến tàu quốc tế như EuroNight Metropol và Nightjet kết nối Berlin, Warsaw, Prague và Budapest qua lãnh thổ Slovakia. Leo Express ngoài tuyến PSO còn khai thác tuyến Prague – Košice và lên kế hoạch mở tuyến Bratislava – Brussels. Trong khi đó, ÖBB của Áo duy trì kết nối từ Bratislava đến Vienna và Zurich. Arriva cũng vận hành một số tuyến khu vực, góp phần làm phong phú thêm thị trường vận tải hành khách.

Đầu máy toa xe và hiện đại hóa đội tàu
Slovakia vận hành một đội tàu đa dạng. Họ sở hữu ít nhất 10 đầu máy Siemens Vectron và thuê thêm 30 chiếc khác, dần thay thế các dòng cũ như Škoda 350 và 361. Các tàu điện nhiều toa như dòng 671 (CityElefant) được sử dụng phổ biến cho các tuyến vùng. Ngoài ra còn có đầu máy diesel dòng 757 và các tàu diesel nhiều toa dòng 861, cùng nhiều loại toa hành khách cho cả tuyến ngắn và dài. Tàu hai tầng Stadler KISS cũng được triển khai ở miền tây và trung Slovakia.

ZSSK đã đưa vào vận hành 83 toa đơn và 24 toa bốn khoang thuộc dòng Škoda 7Ev (gọi là “Panther” tại Cộng hòa Séc), với tùy chọn bổ sung thêm 53 toa đơn và 10 toa bốn khoang. Tháng 8 năm 2021, đơn vị này đặt hàng thêm 9 tàu cho khu vực Košice, với quyền mua thêm 11 tàu nữa, dự kiến sẽ được đưa vào sử dụng dần trong những năm tới, góp phần nâng cao hiệu quả và chất lượng dịch vụ.

Tuyên bố Prague 2024 và triển vọng phát triển kết nối đường sắt tốc độ cao
Mặc dù hiện chưa có dự án hạ tầng quy mô lớn đang được triển khai, một sáng kiến quan trọng là Tuyên bố Prague về hạ tầng giao thông (2), được ký kết vào tháng 6 năm 2024 bởi các bộ trưởng giao thông và đại diện từ Cộng hòa Séc, Estonia, Hungary, Litva, Ba Lan và Slovakia. Tuyên bố này nhấn mạnh việc phát triển hạ tầng khu vực và kết nối xuyên biên giới nhằm tạo ra một mạng lưới tích hợp tốt hơn. Các dự án chiến lược được đề cập bao gồm Rail Baltica, tuyến Via Danube nối Berlin – Prague – Vienna và các tuyến đường sắt tốc độ cao mới.
(2) Tuyên bố Prague về hạ tầng giao thông, được ký kết vào tháng 6 năm 2024 tại Praha, là tuyên bố chung của một nhóm quốc gia Trung và Đông Âu nhằm kêu gọi tăng cường đầu tư và phối hợp phát triển các dự án hạ tầng giao thông chiến lược của châu Âu. Văn kiện này nhấn mạnh vai trò then chốt của đường sắt – đặc biệt là các hành lang xuyên biên giới và các tuyến Bắc–Nam – trong việc nâng cao khả năng kết nối, năng lực cạnh tranh kinh tế, tính bền vững môi trường và khả năng cơ động chiến lược của EU. 

Một trong những tuyến được đề xuất đề xuất sẽ kết nối Budapest – Warsaw qua Bratislava và Ostrava, hình thành mạng lưới tốc độ cao giữa bốn nước Visegrád: Cộng hòa Séc, Hungary, Ba Lan và Slovakia. Trong bối cảnh đó, Slovakia ngày càng thể hiện vai trò chiến lược tại châu Âu.

Kết luận
Với vị trí địa lý chiến lược, lịch sử phát triển lâu đời và vai trò ngày càng rõ nét trong mạng lưới đường sắt xuyên châu Âu, Slovakia đã và đang khẳng định vị thế là một nút giao quan trọng trong vận tải khu vực. Dù quy mô dân số và diện tích khiêm tốn, quốc gia này sở hữu mạng lưới đường sắt dày đặc, đa dạng về khổ đường và chủng loại tàu, với sự hiện diện của nhiều nhà khai thác trong và ngoài nước. Những cải cách sau khi độc lập, chính sách mở cửa thị trường, hiện đại hóa đội tàu, cùng các dự án hợp tác quốc tế đều cho thấy định hướng rõ ràng của Slovakia: khai thác tối đa lợi thế trung chuyển và hội nhập sâu vào hệ thống vận tải châu Âu hiện đại.

Để xem các tin bài khác về “Đường sắt”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railways Explained