Châu Phi – Trên thế giới, châu Phi được đánh giá là khu vực có tiềm năng lớn thứ hai về năng lượng tái tạo. Mặc dù điện mặt trời hiện là nguồn năng lượng tái tạo lớn thứ hai của lục địa, với tổng công suất lắp đặt tích lũy (cumulative installed capacity) (*) đạt 15,7 gigawatt (GW), nhưng nguồn này chỉ đóng góp gần 3% tổng sản lượng điện. Điều đó cho thấy tiềm năng điện mặt trời tại châu Phi vẫn còn rất lớn và chưa được khai thác đúng mức.
(*) Cumulative installed capacity: là tổng công suất của tất cả các hệ thống/ nhà máy đã được lắp đặt và đưa vào vận hành ở một thời điểm nhất định, được cộng dồn qua các năm. Chỉ số này phản ánh quy mô tổng cộng của một loại nguồn điện (mặt trời, gió, …) đã được triển khai trong quá khứ đến hiện tại.

Việc phát triển lĩnh vực tiềm năng này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình khử carbon của ngành năng lượng châu Phi, hiện thực hóa mục tiêu tiếp cận năng lượng bền vững cho toàn dân vào năm 2030 theo mục tiêu phát triển bền vững số 7 (SDG No. 7 – sustainable development goal 7), đồng thời thúc đẩy nguồn cung năng lượng giá rẻ gắn liền với sự hình thành của một ngành công nghiệp khu vực mới, và năng động.

Tình hình phát triển của thị trường điện mặt trời tại châu Phi
Năm 2024, thị trường điện mặt trời châu Phi tăng thêm 2,4 GW công suất mới. Nam Phi dẫn đầu với 1,3 GW (46%), tiếp theo là Ai Cập với 700 megawatt (MW) (29%), Ghana 94 MW (4%), Burkina Faso 87 MW (4%) và Nigeria 73 MW (3%). Theo thông báo nghiên cứu thị trường “Africa market outlook for solar photovoltaic” của hội đồng năng lượng mặt trời thế giới (Global solar council), thị trường điện mặt trời châu Phi được dự báo sẽ tăng trưởng 42% trong năm 2025. Đến năm 2028, dự kiến sẽ có thêm 23 GW công suất điện mặt trời được lắp đặt, đưa tổng công suất lên hơn gấp đôi so với hiện nay.

Thị trường này đang bước vào giai đoạn đa dạng hóa mạnh mẽ và ngày càng sôi động. Xu hướng này được kỳ vọng sẽ tiếp tục trong những năm tới, khi ngày càng nhiều quốc gia hoàn thiện khung chính sách, triển khai các gói thầu mới và thúc đẩy nhiều loại hình dự án điện mặt trời đi vào thực tế. Một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự mở rộng là làn sóng nhập khẩu tấm pin mặt trời từ Trung Quốc, với tổng công suất kỷ lục 9.516 MW được xuất sang châu Phi chỉ trong bảy tháng đầu năm 2025, tăng 60% so với cùng kỳ năm trước.

Tiềm năng và thách thức
Các dự án điện mặt trời quy mô lớn nối lưới điện, cùng với các giải pháp ngoài lưới (off-grid), lưới điện mini (mini-grid) và điện mặt trời phân tán (distributed solar) (*), tạo ra cơ hội kép, đặc biệt tại những khu vực có tỷ lệ tiếp cận điện năng thấp. Điều này cho phép hình thành nhiều phân khúc thị trường và mô hình doanh thu khác nhau. Việc tái cấu trúc và thích ứng ngành năng lượng châu Phi để đáp ứng nhu cầu của dân số đang tăng nhanh cũng mở ra cơ hội xây dựng một hệ thống dựa hoàn toàn vào năng lượng tái tạo và mô hình phi tập trung, qua đó phần nào giúp vượt qua giai đoạn phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch.
(*) Off-grid: đây là hệ thống hoàn toàn không kết nối với lưới điện quốc gia. Nó hoạt động như một khu vực năng lượng riêng biệt. Cách hoạt động: các tấm pin mặt trời tạo ra điện, lượng điện dư thừa sẽ được tích trữ vào hệ thống bình ắc quy/ pin lưu trữ để sử dụng vào ban đêm hoặc khi trời không có nắng.
– Mini-grid: đây là một “phiên bản thu nhỏ” của lưới điện quốc gia, phục vụ cho một cộng đồng nhỏ (một ngôi làng, một khu công nghiệp hoặc một hòn đảo). Cách hoạt động: là một mạng lưới phân phối điện quy mô nhỏ (công suất thường từ 10kW đến vài MW). Nó kết hợp nhiều nguồn năng lượng (điện mặt trời, gió, đôi khi có cả máy phát điện diesel) và hệ thống lưu trữ để cung cấp điện cho nhiều hộ gia đình/ khách hàng cùng lúc.
– Distributed solar: chỉ các nguồn điện mặt trời được lắp đặt ngay tại điểm tiêu thụ (trên mái nhà, bãi đỗ xe) thay vì tập trung tại các nhà máy điện lớn ở xa. Cách hoạt động: các tấm pin được lắp trên mái nhà của hộ dân, văn phòng hoặc nhà máy. Khác với hai loại trên, distributed solar thường kết nối với lưới điện quốc gia. Khi thiếu điện, hệ thống lấy từ lưới; khi thừa điện, có thể đẩy ngược lên lưới (bán điện).

Tuy nhiên, thị trường điện mặt trời châu Phi vẫn đối mặt với nhiều rào cản lớn về tài chính. Chi phí vốn tại đây cao gấp ba đến bảy lần so với các quốc gia phát triển. Khả năng tiếp cận nguồn tài chính giá rẻ còn hạn chế, rủi ro tỷ giá và sự hạn chế của các định chế tài chính trong nước cản trở việc triển khai dự án quy mô lớn. Bên cạnh đó, hạ tầng lưới điện chưa đồng bộ và sự thiếu ổn định trong khung pháp lý cũng làm chậm tiến độ thực hiện dự án và khiến nhà đầu tư chưa có đủ động lực. Dù có quyết tâm rõ rệt, việc thiếu các chính sách ổn định và quy hoạch dài hạn vẫn đang kìm hãm sự phát triển toàn diện của thị trường.

Các mô hình ứng dụng: từ điện mặt trời ngoài lưới đến điện mặt trời nổi (floating solar) (*)
Do tỷ lệ tiếp cận điện năng tại châu Phi còn thấp, các hệ thống điện mặt trời ngoài lưới và lưới điện mini đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Theo cơ quan năng lượng quốc tế (IEA – International energy agency), khoảng 600 triệu người dân châu Phi (tương đương 43% dân số) vẫn chưa có điện. Các mô hình lưới mini và hệ thống điện mặt trời hộ gia đình có thể cung cấp điện cho những khu vực thường xuyên bị cắt điện (cho nhu cầu dân dụng và thương mại – công nghiệp), cũng như các vùng nông thôn chưa được kết nối lưới điện quốc gia.
(*) Floating solar: là một hình thức lắp đặt các tấm pin mặt trời nổi trên bề mặt các vùng nước thay vì trên mặt đất hoặc mái nhà. Các tấm pin được gắn trên một hệ thống phao nổi, giữ cho chúng không bị chìm và có thể chịu được tác động của sóng hoặc gió.

Điện mặt trời dân dụng đã giúp nhiều khu vực cải thiện tình trạng nguồn cung không ổn định và giá điện cao đồng thời giảm chi phí cho khách hàng. Chẳng hạn, vùng đảo Mauritius (ở Đông Phi) đang lên kế hoạch lắp đặt 10 MW điện mặt trời trên mái nhà thông qua công ty điện lực quốc gia. Riêng trong năm 2024, đã có gần 2.000 hộ gia đình tại vùng đảo này được trang bị hệ thống điện mặt trời.

Mặt khác, thông báo của ‘Africa market outlook for solar power’ cho biết các dự án điện mặt trời quy mô lớn tại châu Phi đã phục hồi trở lại trong năm 2024. Một mô hình khác đang thu hút sự quan tâm ngày càng lớn là điện mặt trời nổi, nhờ tiềm năng tích hợp hệ thống quang điện nổi vào các công trình thủy điện hiện có hoặc đang được quy hoạch. Theo hội đồng năng lượng châu Phi (African energy council), công ty sản xuất điện KenGen của Kenya (ở Đông Phi) đang lên kế hoạch xây dựng một nhà máy điện mặt trời nổi công suất 40 MW tại đập Kamburu.

Thị trường điện mặt trời tại Đông Phi
Khu vực Đông Phi, đặc biệt là cộng hòa Kenya, đang nổi lên như một trong những thị trường điện mặt trời hấp dẫn bậc nhất khu vực. Kenya sở hữu nguồn bức xạ mặt trời dồi dào, mục tiêu quốc gia rõ ràng là đạt 100% điện năng từ nguồn tái tạo vào năm 2030, cùng với môi trường chính sách và tài chính ngày càng thuận lợi cho các dự án năng lượng sạch.

Danh mục dự án điện mặt trời tại Đông Phi
Tại cộng hòa Tanzania, giai đoạn 1 của dự án điện mặt trời Kishapu với công suất 50 MW (toàn bộ dự án được quy hoạch gồm hai giai đoạn, tổng công suất 150 MW) hiện đang trong quá trình xây dựng. Dự án do tập đoàn Sinohydro (Trung Quốc) phát triển và thuộc sở hữu của công ty điện lực quốc gia Tanesco. Khi hoàn thành, đây sẽ là nhà máy điện mặt trời nối lưới đầu tiên của Tanzania. Tổng mức đầu tư của dự án ước tính gần 118 triệu USD.

Tại Kenya, nhà máy điện mặt trời Kisimu với công suất 48,3 MW được kỳ vọng sẽ giúp tăng gấp đôi tổng công suất điện mặt trời của quốc gia này chỉ thông qua một dự án duy nhất sau khi đi vào vận hành. Dự án do Ergon Solair Africa phát triển, một doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu kết hợp giữa Mỹ, châu Âu và Kenya, được chính phủ Kenya bảo trợ. Tổng vốn đầu tư của dự án ước tính gần 52 triệu USD.

Trong khi đó, tại quốc gia Malawi, công ty Quantel Renewable Energy đã triển khai dự án công viên điện mặt trời Bwengu Solar PV Park với công suất 50 MW, tổng mức đầu tư gần 65 triệu USD.

Để xem các tin bài khác về “Năng lượng mặt trời”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Intersolar