ÚC – Thiết kế – xây dựng trọn gói (DB – fixed-price design-build) và thiết kế – xây dựng tiệm tiến (PDB – progressive design-build) (*) đang dần thay thế phương thức đấu thầu truyền thống trong các dự án hàng hải phức tạp.
(*) Fixed-price design-build (DB): Chủ đầu tư đưa ra một bộ yêu cầu chi tiết, sau đó các doanh nghiệp DB sẽ đấu thầu dựa trên một mức giá cố định hoặc giá tối đa.
– Progressive design-build (PDB): Nhà thầu được chọn dựa trên năng lực và kinh nghiệm chứ không phải dựa trên giá thấp nhất. Sau khi được chọn, nhà thầu sẽ cùng thảo luận với chủ đầu tư để cùng thiết kế và dự toán chi phí.

Tương lai của hạ tầng ngành hàng hải, thông qua những chia sẻ của các chuyên gia từ tập đoàn GHD, doanh nghiệp kết hợp giữa dịch vụ tư vấn lập quy hoạch chiến lược và kỹ thuật hạ tầng, nhằm hỗ trợ các cảng biển giải quyết những thách thức phức tạp, từ việc lựa chọn mô hình giao thầu đến thực thi dự án. Các chuyên gia bao gồm: ông Craig Lewis, Giám đốc tại tập đoàn GHD, đồng thời là Trưởng bộ phận triển khai dự án hàng hải và ven biển khu vực Bắc Mỹ; Ông Michael Jolliffe là Trưởng bộ phận phát triển chiến lược và dự án trọng điểm của GHD tại Bắc Mỹ; và ông Greg Watanabe là Giám đốc tại GHD kiêm Trưởng bộ phận giao thầu hợp tác.

Mô hình thiết kế – đấu thầu – xây dựng (design-bid-build) truyền thống vốn chiếm ưu thế trong phát triển hạ tầng cảng suốt nhiều thập kỷ qua, đang dần bị thay thế bởi các phương thức giao thầu hợp tác (collaborative delivery approaches) (1), những cách tiếp cận phù hợp hơn với quy mô phức tạp của các dự án hiện nay. Trong bối cảnh các cảng biển phải đối mặt với áp lực cạnh tranh cao, những thách thức khắt khe về cấp phép môi trường/ pháp lý, cùng nhu cầu ngày càng tăng về hạ tầng, các phương thức DB và PDB đang trở thành tiêu chuẩn chung.
(1) Collaborative delivery approaches: là một thuật ngữ bao quát các mô hình thực hiện dự án xây dựng, trong đó chủ đầu tư, đơn vị thiết kế và nhà thầu làm việc cùng nhau ngay từ giai đoạn sớm của dự án để cùng chia sẻ rủi ro, tối ưu hóa chi phí và đẩy nhanh tiến độ.
(2) Fixed-price design-build: là một phương thức thực hiện dự án mà ở đó chủ đầu tư ký kết một hợp đồng duy nhất với một đơn vị duy nhất (gọi là nhà thầu design-build) để thực hiện cả hai công đoạn: thiết kế và thi công, với một mức giá cố định được thỏa thuận ngay từ đầu.

Vượt xa mô hình hợp tác P3 truyền thống
Mặc dù các mô hình hợp tác công tư (P3 – public-private partnerships) (*) nhận được sự quan tâm lớn trong những thảo luận về hạ tầng, nhưng hầu hết các dự án đầu tư vốn của cảng biển không tuân theo mô hình P3 truyền thống với các thỏa thuận tài chính dài hạn. Cách tiếp cận mô hình P3 thường xuất hiện ở khía cạnh vận hành thông qua các hợp đồng dài hạn với các đơn vị khai thác cảng (như tập đoàn DP World), vốn là một mảng tách biệt hoàn toàn với các công tác xây dựng hạ tầng cơ bản.
(*) Public-private partnership (P3 hoặc PPP): là một thỏa thuận dài hạn giữa một cơ quan chính phủ (khối công) và một doanh nghiệp tư nhân (khối tư) để thực hiện các dự án hạ tầng hoặc dịch vụ công.

Thay vào đó, các cảng đang hướng tới phương thức DB và PDB cho các dự án cải tạo và mở rộng. Những phương thức này giải quyết một thực tế rằng: nhiều ban quản lý cảng thường có thế mạnh về vận hành thương mại hơn là quản trị việc triển khai các dự án đầu tư vốn quy mô lớn. Các mô hình giao thầu hợp tác này mang lại những ưu thế then chốt: rút ngắn tiến độ bằng cách triển khai song song giai đoạn thiết kế và thi công, đảm bảo tính chắc chắn về chi phí thông qua các cam kết giá sớm, và tối ưu hóa việc phân bổ rủi ro giữa chủ đầu tư và nhà thầu.

Cạnh tranh là động lực thúc đẩy các quyết định hạ tầng
Các cảng biển cạnh tranh để thu hút hàng hóa dựa trên các yếu tố: tốc độ, năng suất và khả năng kết nối. Tốc độ luân chuyển container nhanh đến mức nào? Liệu có đủ không gian lưu trữ khi hàng cập bến không? Mức phí so với các cảng đối thủ ra sao? Khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng thuận tiện thế nào? Những câu hỏi này thúc đẩy các quyết định đầu tư hạ tầng theo cách mà các mô hình đấu thầu truyền thống khó có thể đáp ứng.

Môi trường cạnh tranh tạo ra áp lực buộc các cảng phải đưa ra quyết định đầu tư nhanh chóng, đồng thời duy trì sự linh hoạt trước những biến động của thị trường. Mô hình DB cho phép các cảng rút ngắn tiến độ bằng cách triển khai song song giai đoạn thiết kế và thi công, giúp đưa các hạng mục cải tạo quan trọng vào vận hành nhanh hơn so với các phương pháp truyền thống.

Mô hình PDB còn tiến xa hơn bằng cách đưa thiết kế đạt đến trạng thái gần hoàn thiện trước khi bắt đầu thi công các hạng mục sớm của dự án, cho phép nhà thầu chốt giá cố định trong khi vẫn tiếp tục hoàn thiện thiết kế cho các giai đoạn sau. Cách tiếp cận này đặc biệt hiệu quả đối với các dự án lớn và phức tạp, nơi mà việc chờ đợi một thiết kế hoàn chỉnh có thể làm trì trệ những cải thiện hạ tầng mang tính quyết định.

Thách thức về tính minh bạch của dữ liệu
Các cảng biển thường thiếu khả năng giám sát rõ ràng về lộ trình của các container sau khi rời khỏi cơ sở của mình, điều này gây khó khăn cho việc ưu tiên các hạng mục đầu tư hạ tầng. Họ nắm bắt được luồng hàng hóa luân chuyển qua các bến cảng, nhưng lại gặp trở ngại trong việc quản lý tổng thể về các mô hình kết nối nội địa và điểm đến cuối cùng của hàng hóa.

Sự thiếu hụt thông tin này làm phức tạp hóa công tác quy hoạch dài hạn. Liệu một cảng nên đầu tư vào việc mở rộng năng lực đường sắt hay kết nối đường bộ? Quy mô kho bãi và không gian phân phối bao nhiêu là tối ưu? Việc lập quy hoạch cảng chiến lược cùng các công cụ phân tích dữ liệu như nền tảng Compass IoT sẽ giúp giải quyết sự thiếu chắc chắn này; đồng thời, các phương thức giao thầu hợp tác mang lại sự linh hoạt trong triển khai dự án, cho phép thực hiện các điều chỉnh kịp thời khi các thông tin thị trường được cập nhật chính xác hơn.

Sự minh bạch thúc đẩy hiệu quả đấu thầu cạnh tranh
Một lợi ích thường bị bỏ qua của các mô hình giao thầu hợp tác chính là tính minh bạch trong quy trình thu mua giúp thu hút các hồ sơ thầu cạnh tranh chất lượng cao. Khi các cảng biển xác định rõ ràng kỳ vọng về mô hình giao thầu và phương thức tiếp cận đấu thầu, các nhà thầu và đội ngũ thiết kế đủ năng lực có thể đánh giá cơ hội một cách hiệu quả hơn.

Mô hình PDB đạt được những lợi ích đó từ sự minh bạch này. Các nhà thầu hiểu rằng họ sẽ phối hợp chặt chẽ với các đơn vị thiết kế xuyên suốt dự án, thay vì chỉ đơn thuần thi công dựa trên các bản vẽ đã hoàn tất. Điều này thu hút được những đội ngũ có năng lực quản trị chương trình thay vì chỉ có chuyên môn xây dựng thuần túy. Phương thức giao thầu hợp tác cũng quản lý rủi ro hiệu quả hơn thông qua việc phân bổ và định giá rủi ro hợp lý giữa các bên liên quan. Hiện nay, một số nhà thầu đã ngừng tham gia phương thức DB; do đó, mô hình PDB hoặc quản lý xây dựng có rủi ro (CMAR – construction manager at-risk approaches) sẽ phù hợp hơn với mức độ chấp nhận rủi ro của họ.

Sự minh bạch trong đấu thầu cũng giúp các cảng cân bằng giữa việc thay thế hạ tầng cũ với các khoản đầu tư chiến lược cho khả năng cạnh tranh trong tương lai. Bằng cách định nghĩa rõ ràng các giai đoạn của dự án và kỳ vọng bàn giao, các cảng có thể sắp xếp trình tự công việc để vừa duy trì hoạt động vận hành, vừa nâng cấp các hệ thống thiết yếu.

Các cảng biển vận hành theo định hướng thương mại hơn
Nhiều ban quản lý cảng đang chuyển mình từ các cơ quan nhà nước truyền thống sang mô hình vận hành mang tính chất doanh nghiệp hơn. Một số đơn vị đã tuyển dụng đội ngũ lãnh đạo có bề dày kinh nghiệm từ khu vực tư nhân, mục tiêu là áp dụng các mô hình điều hành thương mại vào các cơ quan quản lý cảng công quyền.

Sự tiến hóa về mặt vận hành này diễn ra một cách tự nhiên và đồng nhất với các mô hình giao thầu hợp tác. Các mô hình DB và PDB phản ánh cách tiếp cận dự án của khu vực tư nhân gần gũi hơn so với mô hình thiết kế – đấu thầu – xây dựng truyền thống. Những cảng biển đã quen với việc vận hành thương mại nhận thấy các mô hình giao thầu này rất phù hợp với năng lực tổ chức và quy trình ra quyết định của họ.

Xu hướng chuyển dịch sang vận hành thương mại cũng ảnh hưởng đến cách các cảng đánh giá các khoản đầu tư hạ tầng. Thay vì chỉ tập trung duy nhất vào các tiêu chí lợi ích công cộng, các cảng đang ngày càng đánh giá dự án thông qua quản lý kinh doanh, bao gồm tỷ suất hoàn vốn (return on investment), vị thế cạnh tranh và khả năng đáp ứng thị trường.

Xây dựng các phương thức tiếp cận linh hoạt
Sự thành công của mô hình giao thầu hợp tác đòi hỏi các cảng biển phải xây dựng tính linh hoạt trong phương thức tiếp cận dự án. Các điều kiện thị trường luôn biến động, mô hình luân chuyển hàng hóa phát triển và bối cảnh cạnh tranh không ngừng thay đổi. Những quy hoạch hạ tầng được lập từ nhiều năm trước thường bỏ lỡ các cơ hội mới hoặc thất bại trong việc giải quyết các thách thức mới.

Các mô hình DB và PDB đáp ứng tốt nhu cầu linh hoạt này. Các cảng có thể điều chỉnh quy mô dự án, thay đổi lộ trình thời gian và cập nhật các yêu cầu mới một cách sẵn sàng hơn so với những gì các phương thức giao thầu truyền thống cho phép. Khả năng thích ứng này ngày càng chứng minh được giá trị khi các cảng phải đối mặt với quá trình chuyển đổi năng lượng, các thảo luận về tự động hóa và sự thay đổi trong các mô hình thương mại toàn cầu.

Những cảng biển phát triển thịnh vượng sẽ là những đơn vị biết áp dụng các mô hình giao thầu phù hợp với năng lực tổ chức, trong khi vẫn duy trì được sự tập trung vào chất lượng hạ tầng cốt lõi và các nhu cầu vận hành thiết yếu.

Để xem các tin bài khác về “Giao thầu hợp tác”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Maritime Executive