Trong loạt bài viết trước về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã có chia sẻ bài viết về hệ thống tàu tốc độ cao TGV tại Pháp. Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railways Explained, giới thiệu một số thông tin về quá trình hình thành và lịch sử của hệ thống đường sắt tại quốc gia này.

Những tuyến đường sắt đầu tiên
Tuyến đường sắt đầu tiên tại Pháp mở cửa năm 1828 giữa Saint-Étienne và Andrézieux, phía tây nam Lyon. Ban đầu, tuyến này vận chuyển than từ các mỏ Saint-Étienne đến sông Loire bằng xe ngựa kéo (1) và chỉ bắt đầu chở khách từ năm 1837. Cũng trong năm đó, tuyến đường sắt chở khách đầu tiên, tuyến Paris – Paris–Saint-Germain, được khánh thành. Các tuyến trục chính đầu tiên như Paris – Rouen và Paris – Orléans phụ thuộc nhiều vào công nghệ và chuyên môn của Anh, tạo nên ảnh hưởng lâu dài lên các thực hành đường sắt Pháp, bao gồm việc sử dụng khổ tiêu chuẩn và chạy tàu bên trái (2) trên các tuyến đôi, ngoại trừ Alsace – Lorraine và hệ thống Métro Paris vốn chạy bên phải.
(1) Tuyến Saint-Étienne – Andrézieux ban đầu vẫn sử dụng xe ngựa kéo vì công nghệ đầu máy hơi nước thời kỳ đó còn chưa hoàn thiện và có chi phí quá cao để triển khai rộng rãi. Trong bối cảnh đầu thế kỷ 19, ngựa kéo trên đường ray lại mang đến hiệu quả rất lớn nhờ ma sát thấp, đủ đáp ứng nhu cầu vận chuyển than, vốn là loại hàng hóa không đòi hỏi phải vận chuyển với tốc độ cao.
(2) Left-hand running là quy tắc vận hành trong đó tàu hỏa chạy bên trái trên các tuyến đường sắt đôi. Mỗi tuyến đôi có hai đường ray song song, đường bên trái dành cho tàu chạy theo một chiều và đường bên phải cho chiều còn lại. Quy tắc này xuất phát từ giai đoạn đầu phát triển đường sắt, khi Pháp sử dụng công nghệ, đầu máy và kỹ sư đến từ Anh – quốc gia vốn lưu thông bên trái cả trong giao thông đường bộ lẫn đường sắt. Vì hệ thống tín hiệu, tổ chức chạy tàu và cấu trúc hạ tầng đã được xây dựng theo chuẩn này, việc thay đổi sang chạy bên phải sẽ rất tốn kém và phức tạp.

Luật đường sắt năm 1842 và sự hình thành “Big Six”
Để kiểm soát sự phát triển của mạng lưới, chính phủ Pháp ban hành Luật Đường sắt năm 1842, thiết lập khung pháp lý cho mạng lưới quốc gia. Đến những năm 1850, các tuyến khu vực hợp nhất thành sáu mạng lưới lớn, gọi chung là “Big Six”: Est, Nord, Ouest, Paris – Orléans, Midi và Paris – Lyon – Méditerranée. Sau Chiến tranh Pháp – Phổ năm 1871, Phổ sáp nhập Alsace – Lorraine và tích hợp mạng lưới đường sắt khu vực này vào hệ thống đường sắt Đức. Sau khi Pháp thu hồi lãnh thổ vào năm 1918, mạng lưới tại đây hoạt động độc lập cho đến khi được quốc hữu hóa.

Quốc hữu hóa và thời kỳ Thế chiến II
Năm 1938, năm công ty đường sắt tư nhân lớn nhất của Pháp sáp nhập với mạng lưới nhà nước để thành lập Société Nationale des Chemins de Fer Français – SNCF (Đường sắt quốc gia Pháp). Khi đó, SNCF có 515.000 nhân viên và quản lý 42.700 km đường ray. Đến năm 1945, ba phần tư mạng lưới bị phá hủy và và nguồn lực bị ảnh hưởng nặng nề do ảnh hưởng từ thế chiến. Sau giai đoạn này, ưu tiên hàng đầu là điện khí hóa và tái thiết cơ sở hạ tầng.

Kỷ nguyên TGV và chính sách phân quyền
Thập niên 1980 đánh dấu sự xuất hiện của Train à Grande Vitesse (TGV – có nghĩa là tàu tốc độ cao Pháp) và việc xây dựng một mạng lưới đường sắt tốc độ cao chuyên dụng với quy mô chưa từng thấy kể từ các “cơn sốt đường sắt” thế kỷ 19. Song song đó, chính sách phân quyền của Pháp làm thay đổi dịch vụ đường sắt vùng. Năm 1987, hệ thống Transport Express Régional (TER) (3) được ra đời, trao quyền cho các vùng trong việc giám sát dịch vụ đường sắt địa phương thông qua hợp tác với SNCF, đồng thời nâng cao vai trò của họ như những cơ quan quản lý vận tải.
(3) Transport Express Régional là tên gọi của mạng lưới tàu hỏa vùng tại Pháp, được triển khai từ năm 1987 nhằm phục vụ nhu cầu đi lại địa phương trên các quãng đường ngắn và trung bình giữa các thị trấn, thành phố và khu vực ngoại ô.

Tái cấu trúc SNCF từ năm 1997 đến 2020
Trước năm 1997, SNCF là đơn vị hoạt động theo mô hình tích hợp dọc, quản lý cả hạ tầng và vận hành tàu. Dưới yêu cầu tách bạch của EU, quyền sở hữu hạ tầng được chuyển sang Réseau Ferré de France (RFF), trong khi SNCF tiếp tục đảm nhiệm bảo trì và vận hành theo hợp đồng với RFF.

Năm 2015, một cuộc cải tổ lớn hợp nhất RFF và SNCF thành Tập đoàn SNCF. Trong cấu trúc mới, SNCF Réseau đảm nhận quản lý hạ tầng, còn SNCF Mobilités đảm nhận vận hành tàu khách, tàu hàng và quản lý nhà ga.

Đến năm 2020, SNCF tiếp tục tái cấu trúc:
– Thành lập công ty mẹ SNCF SA chịu trách nhiệm giám sát sáu công ty con
– SNCF Réseau: quản lý toàn bộ hạ tầng đường sắt quốc gia
– SNCF Gares & Connexions: quản lý hơn 3.000 nhà ga trên khắp nước Pháp
– SNCF Voyageurs: vận hành các dịch vụ hành khách gồm TGV-Intercités (INOUÏ và Ouigo), Transilien và TER; đồng thời giữ cổ phần chi phối trong TGV Lyria và Eurostar Group
– Geodis: đơn vị logistics toàn cầu, cung cấp dịch vụ chuỗi cung ứng và vận chuyển hàng hóa
– Keolis: tập trung vào vận tải đô thị và chia sẻ, khai thác xe buýt, light rail, metro, và shuttle tự hành tại 13 quốc gia

Mảng vận tải hàng hóa và Rail Logistics Europe
Vận tải hàng hóa thuộc quản lý của Rail Logistics Europe, đơn vị logistics và vận tải hàng hóa đường sắt chuyên trách thuộc tập đoàn SNCF, với sáu đơn vị chuyên môn:
– Hexafret (vận tải toa rời)
– Captrain (vận tải hàng hóa châu Âu)
– Cùng các đơn vị khác là Forwardis, Naviland Cargo, VIIA và Technis

Cần lưu ý rằng SNCF Fret (4) đã bị tái cơ cấu và không còn tồn tại từ năm 2025. Các chức năng của SNCF Fret được chuyển sang Hexafret và Technis.
(4) SNCF Fret là đơn vị vận tải hàng hóa đường sắt truyền thống của Tập đoàn SNCF. Đây từng là bộ phận cốt lõi chịu trách nhiệm khai thác các đoàn tàu hàng tại Pháp và kết nối với mạng lưới châu Âu.

Tự do hóa thị trường đường sắt Pháp
Dưới các yêu cầu mở cửa thị trường của EU, ngành đường sắt Pháp vốn do SNCF thống trị đang trải qua quá trình tự do hóa sâu rộng. Cải cách trải dài trên ba mảng
– Dịch vụ tốc độ cao và đường dài
– Trains d’Équilibre du Territoire (TET – các tuyến trung bình và ngắn được nhà nước hỗ trợ)
– Các mạng lưới vùng như Transilien và TER

Từ tháng 12 năm 2023, các cơ quan chức năng phải tổ chức đấu thầu vận hành trong chu kỳ 10 năm. Trong phân khúc TET, SNCF Voyageurs đã thắng thầu giữ quyền vận hành các tuyến Nantes – Lyon và Nantes – Bordeaux trong 10 năm từ 2027.

Mở cửa cạnh tranh ở cấp vùng và quốc gia
Tám vùng của Pháp gồm Provence-Alpes-Côte d’Azur, Hauts-de-France, Grand Est, Pays de la Loire, Burgundy-Franche-Comté, Normandy, Auvergne-Rhône-Alpes và Nouvelle-Aquitaine – đã bắt đầu mở thầu dịch vụ TER. SNCF Voyageurs thành lập các thực thể mới như Loire Océan, Sud Azur và Étoiles Hauts-de-France để cạnh tranh. Ví dụ, SNCF Voyageurs Sud Azur lên kế hoạch tăng 75% tần suất tàu trên tuyến Cannes – Nice – Menton. Transdev Rail thắng thầu tuyến Marseille – Toulon – Nice và sẽ khai thác từ tháng 6 năm 2025, trong khi Le Train dự kiến vận hành từ 2027.

Cạnh tranh trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao
Từ tháng 12 năm 2020, các tuyến tốc độ cao không thuộc thỏa thuận vùng được mở hoàn toàn cho cạnh tranh. Trenitalia (Ý) bắt đầu khai thác dòng tàu Frecciarossa trên tuyến tuyến Paris – Lyon từ năm 2021, và Renfe (Tây Ban Nha) đưa vào vận hành tuyến Paris – Marseille từ năm 2024. SNCF cũng đã mở rộng hoạt động quốc tế qua Ouigo España từ năm 2021.

Sự xuất hiện của cạnh tranh khiến SNCF phải điều chỉnh chiến lược thương mại. Lượng hành khách trên tuyến Paris – Lyon trong năm 2023 tăng gần 10% so với 2019, trong khi giá vé trung bình giảm khoảng 10%.

Quy mô và hạ tầng mạng lưới
Mạng lưới đường sắt Pháp dài 27.586 km, gồm 5.430 km đường sắt tốc độ cao. Tỷ lệ điện khí hóa đạt 71%, trong đó 26% dùng điện 1,5 kV DC và 45% sử dụng 25 kV AC. Chỉ 4% mạng lưới được trang bị hệ thống ERTMS.

Năm 2023, tổng số km tàu chạy đạt 450 triệu, giảm hơn 3% so với 2022 và 2019, chủ yếu do 35 ngày đình công toàn quốc trong nửa đầu năm.

Vận tải hành khách
Vận tải hành khách đạt 386 triệu km tàu chạy với tỷ lệ lấp đầy trung bình 51%. TER chiếm 53%, trong khi TGV chiếm 31%. Lượng hành khách tính theo hành khách-km đạt 107 tỷ km với TGV đóng góp 64 tỷ.

Về tỷ lệ đúng giờ, TGV đạt 75,8%, một con số gây nhiều bất ngờ. Tỷ lệ này thấp hơn so với một số quốc gia châu Âu khác. Các tuyến TER có kết quả khác nhau theo từng vùng.

Thị phần các nhà khai thác
Trong năm 2023, TGV INOUI và Ouigo chiếm gần 85% thị phần đường sắt tốc độ cao, tiếp theo là Eurostar (6%), Lyria (4%), liên doanh SNCF – DB (3%), còn Trenitalia và Renfe mỗi bên dưới 1%. Từ tháng 10 năm 2023, Eurostar sáp nhập thương hiệu Thalys.

Renfe vận hành hai tuyến Lyon – Barcelona và Marseille – Madrid, đồng thời lên kế hoạch mở tuyến sang Toulouse năm 2025. Tuyến Paris – Berlin khai trương tháng 12 năm 2023 do ÖBB Nightjet vận hành.

Các nhà khai thác mới và xu hướng tương lai
Trenitalia dự định tăng số chuyến Paris – Lyon – Marseille và củng cố tuyến Paris – Milan. Các nhà khai thác mới như Le Train, Proxima và Kevin Speed đặt mục tiêu mở rộng dịch vụ trong nước. Các hãng quốc tế như Arriva, Evolyn, Virgin Trains, Heuro và European Sleeper cũng có kế hoạch mở tuyến kết nối Paris, London và Brussels.

Vận tải hàng hóa
Thị phần vận tải hàng hóa đường sắt của Pháp duy trì khoảng 9% trong năm 2023, thấp hơn mức trung bình châu Âu. Khối lượng vận tải hàng hóa đạt 52,3 triệu km tàu và 29,4 tỷ tấn-kilômét ròng, giảm 17% so với 2022 do đình công, sạt lở Maurienne, chi phí năng lượng tăng và suy giảm kinh tế. Năm 2023 có 21 công ty vận tải hàng hóa đang hoạt động, bao gồm các đơn vị thuộc SNCF và các nhà khai thác châu Âu như CFL Cargo, DB Cargo France, Lineas và Mercitalia Rail.

Kết luận
Trải qua gần hai thế kỷ phát triển, đường sắt Pháp đã chuyển mình từ những tuyến đường ray sơ khai dùng ngựa kéo trở thành một trong những hệ thống vận tải hiện đại và phức tạp nhất châu Âu. Mạng lưới này không chỉ định hình quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế của đất nước mà còn là nền tảng để Pháp duy trì vai trò tiên phong trong lĩnh vực đường sắt cao tốc với biểu tượng TGV. Dù đang đối mặt với thách thức về cạnh tranh, hiệu suất vận hành và yêu cầu hiện đại hóa, hệ thống đường sắt Pháp tiếp tục giữ vị trí trung tâm trong chiến lược giao thông quốc gia, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực chuyển dịch sang vận tải xanh bền vững của châu Âu.

Để xem các tin bài khác về “Đường sắt”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railway Explained