Trong loạt bài viết trước về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã chia sẻ các bài viết về hệ thống đường sắt tại một số quốc gia phát triển như Pháp, Đức, Nhật Bản, Thụy Sĩ… Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railways Explained, giới thiệu một số thông tin về hệ thống đường sắt tại Phần Lan.

Lịch sử và quá trình phát triển hệ thống đường sắt Phần Lan
Hệ thống đường sắt Phần Lan, thuộc nhóm dẫn đầu trong Chỉ số hiệu suất đường sắt Châu Âu (European Railway Performance Index) cùng một số quốc gia như Đức, Pháp, Thụy Sĩ,… nổi bật nhờ lịch sử hình thành đặc biệt, mô hình tổ chức riêng biệt và hiệu quả vận hành cao. 

Trong thời kỳ bùng nổ phát triển đường sắt tại châu Âu, Phần Lan khi đó vẫn là Đại Công quốc Phần Lan (Grand Duchy of Finland) thuộc Đế quốc Nga, và việc xây dựng đường sắt chịu ảnh hưởng lớn từ các quyết định của Nga. Việc thi công tuyến đường sắt đầu tiên, nối Helsinki và Hämeenlinna, được khởi công sau nhiều năm tranh luận và hoàn thành vào năm 1862 sau gần 5 năm xây dựng. Dù chỉ dài 108 km và chỉ có một đường ray, tuyến này đã trở thành tuyến chính của mạng lưới đường sắt Phần Lan, sau đó nhanh chóng được mở rộng để kết nối các thành phố lớn như Tampere và Turku vào năm 1876.

Cũng trong giai đoạn này, tuyến đường sắt đến Saint Petersburg được xây dựng, bắt đầu từ năm 1868 và hoàn tất vào năm 1870, đi qua địa hình đầm lầy phức tạp. Là một phần của Đế quốc Nga, Phần Lan áp dụng khổ đường ray rộng 1.524 mm của Nga và duy trì tiêu chuẩn này ngay cả sau khi Nga điều chỉnh lại khổ ray về 1.520 mm vào những năm 1960. Dù có sự chênh lệch nhỏ, hoạt động liên vận vẫn diễn ra ổn định trong phạm vi kỹ thuật cho phép.

Sau khi giành độc lập năm 1917, mạng lưới đường sắt đóng vai trò quan trọng trong nội chiến và tiếp tục được sử dụng trong Thế chiến II. Sau chiến tranh, Hiệp định đình chiến Moscow năm 1944 buộc Phần Lan phải nhượng lãnh thổ, làm mất đi một số tuyến đường sắt chính như tuyến Saint Petersburg – Hiitola và phần lớn tuyến Vyborg – Joensuu. Từ năm 1965, Phần Lan bắt đầu điện khí hóa mạng lưới đường sắt với công nghệ 25 kV 50 Hz hiện đại, được xem là tiêu chuẩn hàng đầu cho đến nay.

Cải cách tổ chức hệ thống đường sắt
Từ năm 1862 đến 1989, hệ thống đường sắt do công ty VR (viết tắt của Suomen Valtion Rautatiet) điều hành với ngân sách nhà nước là nguồn tài chính chính. Giống nhiều hệ thống đường sắt châu Âu khác, VR vận hành thua lỗ do doanh thu từ hành khách và hàng hóa không đủ bù chi phí hạ tầng và vận hành. Năm 1990, VR chuyển đổi thành doanh nghiệp nhà nước hoạt động vì lợi nhuận. Đến năm 1995, VR tiếp tục được chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn mang tên VR-Group Ltd.

Để phù hợp với chính sách của Liên minh châu Âu trong cải cách ngành đường sắt, quản lý hạ tầng đường sắt được giao cho Cơ quan Quản lý Đường sắt Phần Lan (RHK). Đồng thời, VR-Group được cơ cấu thành nhiều công ty con: 
– VR Ltd. phụ trách vận tải hành khách
– VR Transpoint đảm nhiệm vận chuyển hàng hóa bằng đường sắt và đường bộ
– VR FleetCare cung cấp dịch vụ bảo trì, vòng đời và tư vấn kỹ thuật đoàn tàu 
– Các bộ phận khác phụ trách vận hành tàu, bất động sản, nhân sự, tài chính, pháp lý, CNTT và truyền thông.

Năm 2010, chính phủ Phần Lan thành lập Cơ quan hạ tầng giao thông Phần Lan (Finnish Transport Infrastructure Agency), sáp nhập ba cơ quan quản lý đường bộ, đường thủy và đường sắt. Sau cải tổ này, công tác điều độ giao thông đường bộ, đường sắt và hàng hải được thống nhất dưới cơ quan Fintraffic, có nhiệm vụ giám sát hệ thống giao thông quốc gia theo thời gian thực và đảm bảo giao thông an toàn, trơn tru, thân thiện môi trường. Phần Lan là quốc gia duy nhất tích hợp toàn bộ hệ thống giao thông vào một cơ quan duy nhất. Song song đó, chính phủ mở cửa thị trường vận tải đường sắt cho các đơn vị tư nhân theo từng giai đoạn: vận tải hàng hóa (2007), vận tải hành khách giữa các nước EU (2010), liên vận Nga (2016), và vận tải hành khách nội địa (2021).

Thông tin thực tiễn và số liệu hiệu suất
Phần Lan là quốc gia nằm cực Bắc của EU, có biên giới với Thụy Điển (phía Tây), Na Uy (phía Bắc) và Nga (phía Đông), nhưng không có kết nối đường sắt với Na Uy. Với mật độ dân số rất thấp, vận tải đường sắt tại đây gặp nhiều thách thức. Mạng lưới đường sắt dài 5.918 km, trong đó có 692 km là đường đôi hoặc nhiều đường ray và 3.359 km được điện khí hóa.

Một điểm nổi bật của mạng lưới đường sắt Phần Lan là hiệu suất sử dụng cao. Năm 2021 ghi nhận 47,4 triệu km tàu vận hành, gồm 14,7 triệu km vận tải hàng hóa và 32,7 triệu km vận tải hành khách. Về tỷ trọng trong vận tải nội địa, đường sắt chiếm hơn 25% trong suốt 10 năm qua – một con số cao so với tiêu chuẩn châu Âu. Trong năm này, có 40 triệu tấn hàng hóa được vận chuyển, trong đó 24,3 triệu tấn là vận tải nội địa và 15,8 triệu là quốc tế, với tổng số tấn-km đạt 10,7 tỷ. Tuy nhiên, do dân số phân bố không đồng đều, vận tải hành khách chủ yếu tập trung ở miền Nam, đặc biệt là các tuyến từ Helsinki đến Turku, Tampere và Kouvola.

VR vận hành hơn 1.000 chuyến tàu hành khách mỗi ngày, gồm 250 chuyến đường dài và 820 chuyến tàu ngoại ô. Trong năm 2021, tổng lượng hành khách đạt 55 triệu lượt, trong đó 46,5 triệu thuộc vận tải ngoại ô (chủ yếu tại vùng Helsinki) và 8,5 triệu là vận tải đường dài – giảm khoảng 40% so với thời kỳ trước đại dịch. Tỷ lệ đúng giờ năm 2020 đạt 88,6% đối với tàu đường dài và 96,6% với tàu ngoại ô. Theo định nghĩa của Phần Lan, tàu đường dài được xem là đúng giờ nếu chậm không quá 5 phút, và với tàu ngoại ô là 3 phút. Dữ liệu thời gian thực của Fintraffic cho thấy, tại một thời điểm tháng 10/2022, có đến 99% tàu ngoại ô và hơn 96% tàu đường dài vận hành đúng giờ.

Dịch vụ tốc độ cao và tuyến Allegro liên vận Nga
Phần Lan không có tuyến đường sắt tốc độ cao chuyên biệt, nhưng một số đoạn được nâng cấp cho phép chạy tới 200 km/h, tiêu biểu là đoạn Kerava – Lahti dài 76 km. Tuyến tốc độ cao quốc tế đáng chú ý là Allegro, nối Helsinki với Saint Petersburg, bắt đầu vận hành từ tháng 12/2010. Trước khi có Allegro, thời gian hành trình là 5,5 giờ; sau khi nâng cấp hạ tầng và đưa vào vận hành các đoàn tàu mới, thời gian giảm còn 3,5 giờ.

Allegro sử dụng tàu Pendolino thế hệ thứ tư của Alstom, có thể vận hành cả trên mạng lưới Phần Lan và Nga, với hệ thống điện kép: 25 kV 50 Hz AC của Phần Lan và 3 kV DC của Nga. Tàu được thiết kế để vận hành trên cả hai khổ ray (1.524 mm và 1.520 mm), và có bậc lên xuống tự động phù hợp với độ cao sân ga khác nhau: 550 mm ở Phần Lan và 1.100 mm ở Nga. Đội tàu thuộc sở hữu của Karelian Trains – liên doanh 50/50 giữa VR Group và Đường sắt Nga.

Đáng chú ý, trong năm 2022, Allegro trở thành tuyến kết nối hành khách duy nhất giữa Nga và EU sau khi không phận hai bên bị đóng cửa. Tuy nhiên, dịch vụ này đã bị đình chỉ từ tháng 3/2022.

Kết luận
Với lịch sử phát triển gắn liền với những biến động địa chính trị, cùng với tư duy cải cách linh hoạt và định hướng công nghệ cao, ngành đường sắt Phần Lan không chỉ đáp ứng tốt nhu cầu vận tải trong nước mà còn từng đóng vai trò quan trọng trong kết nối quốc tế. Đây là một trường hợp điển hình đáng chú ý cho những quốc gia đang tìm kiếm mô hình phát triển giao thông bền vững, hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế của mình.

Để xem các tin bài khác về “Đường sắt”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railways Explained