Trong loạt bài viết trước về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã chia sẻ các bài viết về hệ thống đường sắt, đường sắt tốc độ cao và một số thế hệ tàu tốc độ cao tại Trung Quốc. Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railways Explained, tập trung vào một thành tựu lớn khác: tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Kinh – Quảng Châu. Được hoàn thành chỉ trong bảy năm với tổng chi phí 42,5 tỷ USD, đây là tuyến đường sắt tốc độ cao dài nhất thế giới và đóng vai trò là một trong những trục dọc quan trọng nhất trong chiến lược “Bốn trục dọc và bốn trục ngang” mà Trung Quốc áp dụng từ năm 2004.

Tổng quan tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Kinh – Quảng Châu
Đường sắt tốc độ cao Bắc Kinh – Quảng Châu trải dài khoảng 2.298 km từ Bắc Kinh đến Quảng Châu, kết nối hơn 30 thành phố và phục vụ gần 400 triệu dân cư dọc theo tuyến. 

Tuyến này nối liền các trung tâm đô thị lớn như Thạch Gia Trang (Shijiazhuang), Trịnh Châu (Zhengzhou), Vũ Hán (Wuhan) và Trường Sa (Changsha) trước khi đến Quảng Châu. 

Tuyến được thiết kế để vận hành ở tốc độ tối đa lên đến 350 km/h, dù ban đầu được khai thác ở mức khoảng 300 km/h. Tuyến chủ yếu sử dụng kết cấu đường ray không đá ba lát (ballastless track) và dựa vào các công trình trên cao để giảm thiểu việc chiếm dụng đất. Sau khi đi vào hoạt động, thời gian di chuyển giữa Bắc Kinh và Quảng Châu đã giảm mạnh từ 22 giờ trên các tuyến truyền thống xuống chỉ còn khoảng 8 giờ.

Các phân đoạn chính và quá trình xây dựng
Tuyến đường sắt này được chia thành ba phân đoạn chính: Vũ Hán – Quảng Châu, Trịnh Châu – Vũ Hán và Bắc Kinh – Thạch Gia Trang, đều được xây dựng và khai thác theo các giai đoạn riêng biệt. 

Trong đó, đoạn Vũ Hán – Quảng Châu là phân đoạn khởi công đầu tiên, bắt đầu tại Trường Sa vào tháng 6 năm 2005 và chính thức khai trương vào tháng 12 năm 2009, hoàn thành trong vòng bốn năm rưỡi. Đoạn này có chiều dài 968 km, từ ga Vũ Hán đến ga Nam Quảng Châu, là một kỳ tích về mặt kỹ thuật. Trong đó, 468 km đặt trên các cầu và 177 km qua hầm, có nghĩa khoảng hai phần ba tổng chiều dài tuyến là ở dạng trên cao hoặc ngầm. Tuyến có tổng cộng 684 cầu và 226 hầm, bao gồm hầm Lương Sơn dài 10 km – dài nhất trên tuyến. Dọc tuyến xây dựng 18 nhà ga, tất cả đều có thiết kế cho tốc độ tối đa 350 km/h, dù tàu thường vận hành ở mức 310 km/h. Trong quá trình chạy thử vào tháng 12 năm 2009, trước khi khai trương chính thức, một đoàn tàu thử nghiệm đã đạt tốc độ kỷ lục 394 km/h, rút ngắn thời gian đi từ Quảng Châu đến Vũ Hán xuống dưới ba giờ. Khi đi vào hoạt động, tuyến đã giảm mạnh thời gian di chuyển: từ Vũ Hán đến Quảng Châu giảm từ 11 giờ còn khoảng 4 giờ, từ Trường Sa tới Quảng Châu giảm từ 8 giờ xuống chỉ còn ba giờ. 

Đoạn Vũ Hán – Quảng Châu có chi phí xây dựng khoảng 17 tỷ USD theo tỷ giá năm 2009. Trong năm đầu khai thác, tuyến phục vụ 21 triệu lượt khách, và chỉ hai năm sau con số này đã tăng gấp đôi, với 54,6 triệu lượt khách được vận chuyển.

Phân đoạn Trịnh Châu – Vũ Hán
Đoạn Trịnh Châu – Vũ Hán dài 841 km và yêu cầu tổng đầu tư khoảng 18,6 tỷ USD theo tỷ giá năm 2012. Việc xây dựng bắt đầu vào tháng 10 năm 2008 và được hoàn thành qua hai giai đoạn: đoạn Trịnh Châu – Vũ Hán khai trương tháng 9 năm 2012, và đoạn Thạch Gia Trang – Trịnh Châu Đông hoàn thành vào tháng 12 cùng năm. 

Với tốc độ vận hành 300 km/h, thời gian đi từ Thạch Gia Trang đến Vũ Hán giảm từ 7,8 giờ xuống còn khoảng 3,3 giờ. Tuyến chủ yếu xây dựng trên nền kết cấu cầu và hầm, với tỷ lệ cầu-hầm lên tới 81%, và bao gồm 13 ga dọc tuyến. Một trong các điểm nhấn kỹ thuật là việc vượt sông Dương Tử tại Vũ Hán bằng cầu Thiên Tinh Châu. Cây cầu này kết hợp cả đường bộ và đường sắt, khai trương vào tháng 12 năm 2009 với chi phí khoảng 1,6 tỷ USD, dài tổng cộng 4,7 km, với nhịp chính dài 504 m – lớn nhất thế giới cho loại cầu dây văng kết hợp đường sắt và đường bộ. Cầu có bốn đường sắt và sáu làn xe dành cho phương tiện đường bộ.

Phân đoạn Bắc Kinh – Thạch Gia Trang
Việc xây dựng đoạn Bắc Kinh – Thạch Gia Trang chính thức bắt đầu vào tháng 10 năm 2008 tại thành phố Cao Ấp. Chỉ sau hơn bốn năm, đến tháng 12 năm 2012, đoạn dài 281 km này đã được khai trương. Với bảy nhà ga, chủ yếu dựa vào hệ thống cầu và hầm, tỷ lệ cầu-hầm chiếm khoảng 77%. Việc hoàn thành đoạn này đánh dấu sự ra mắt của tuyến đường sắt tốc độ cao dài nhất thế giới. Thời gian đi lại giữa Bắc Kinh và Thạch Gia Trang giảm từ khoảng hai tiếng xuống còn một tiếng. Tổng mức đầu tư ước tính cho đoạn Bắc Kinh – Thạch Gia Trang là khoảng 6,9 tỷ USD theo tỷ giá năm 2012.

Vận hành, nâng cấp tốc độ và các dịch vụ trên tuyến
Tính đến tháng 12 năm 2022, các đoàn tàu trên tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Kinh – Quảng Châu đã vận chuyển tổng cộng khoảng 1,7 tỷ lượt hành khách trong mười năm đầu khai thác – tức trung bình 170 triệu lượt khách mỗi năm. Ban đầu các đoàn tàu chạy ở tốc độ khoảng 300 km/h, tuy nhiên với sự xuất hiện của tàu EMU Fuxing hiện đại do Trung Quốc phát triển, việc nâng cao tốc độ đã trở nên khả thi. 

Vào tháng 5 năm 2022, đoạn Bắc Kinh – Vũ Hán được kiểm tra vận hành ở tốc độ 385 km/h, chứng minh khả năng nâng cấp dịch vụ. Từ tháng 6 năm 2022, các đoàn tàu trên đoạn Bắc Kinh – Vũ Hán được vận hành ở tốc độ 350 km/h, rút ngắn thời gian di chuyển giữa hai thành phố này xuống còn khoảng 3 giờ 48 phút. Hai năm sau, các nâng cấp tương tự cũng được áp dụng cho đoạn Vũ Hán – Quảng Châu, tiếp tục giảm thời gian hành trình. 

Hiện nay, mỗi ngày có tám đôi tàu tốc độ cao G-series, vận hành giữa Bắc Kinh và Quảng Châu, với thời gian di chuyển từ 7,5 đến 10,5 giờ, giá vé ghế ngồi hạng hai khoảng 130 USD. Ngoài ra, vào các ngày thứ Sáu, Bảy, Chủ nhật và thứ Hai, có sáu đôi tàu chạy ở tốc độ từ 200 đến 250 km/h, thời gian đi khoảng 12 giờ; những đoàn tàu này có bán vé giường nằm mới với giá khoảng 120 USD. Thỉnh thoảng cũng có các tàu tốc độ thường ban đêm phục vụ tuyến này, kéo dài thời gian hành trình lên tới khoảng 22 giờ mỗi lượt.

Mở rộng kết nối tới Hồng Kông, Ma Cao và các thành phố liên vùng
Năm 2016, Trung Quốc triển khai chiến lược mạng lưới đường sắt tốc độ cao “Tám trục dọc và tám trục ngang”, tích hợp các trục chính gồm Bắc Kinh – Cáp Nhĩ Tân và Bắc Kinh – Quảng Châu, đồng thời mở rộng thêm nối dài tới Hồng Kông cùng kế hoạch xây dựng một nhánh đến Ma Cao. Sáng kiến chiến lược này đã mở rộng tuyến đường sắt tốc độ cao dài nhất thế giới đến Hồng Kông. Đoạn cuối dài 142 km, nối từ Quảng Châu tới ga Tây Cửu Long của Hồng Kông qua Thâm Quyến, bao gồm một phần lớn chiều dài chạy ngầm dưới sông Châu Giang. 

Dự án hoàn tất qua ba giai đoạn: 
– Phân đoạn Quảng Châu Nam – Thâm Quyến Bắc khai trương tháng 12 năm 2011
– Phân đoạn Thâm Quyến Bắc – Phúc Điền hoàn thành tháng 12 năm 2015
– Đoạn Phúc Điền – Hồng Kông chính thức đi vào hoạt động tháng 9 năm 2018. 

Trong số các điểm nhấn kỹ thuật có thể kể đến hầm Tê Giang, đường hầm ngầm dài 10,8 km dưới sông Châu Giang, thiết kế cho vận tốc tới 350 km/h nhưng thường chỉ khai thác ở vận tốc 250 km/h. Đây hiện là đường hầm tốc độ cao dưới nước nhanh nhất thế giới và cũng là đường hầm dưới nước dài nhất Trung Quốc.

Hiệu quả, chi phí và tích hợp với hệ thống đô thị đặc biệt
Các cải tiến này đã rút ngắn đáng kể thời gian đi lại, giảm thời gian hành trình giữa Hồng Kông và Quảng Châu xuống còn 48 phút, so với hai giờ theo các phương tiện truyền thống trước đây. Dự án tiêu tốn chi phí lớn: 
– Phân đoạn Quảng Châu – Thâm Quyến dài 116 km, thiết kế cho tốc độ 350 km/h, được xây dựng với chi phí khoảng 2,7 tỷ USD
– Đoạn Hồng Kông dài 26 km, hoàn toàn xây dựng ngầm và thiết kế cho tốc độ tối đa 200 km/h, trở thành một trong những dự án hạ tầng đắt đỏ nhất của Hồng Kông với chi phí lên tới khoảng 10,9 tỷ USD. 

Hiện nay, đoạn Hồng Kông phục vụ trung bình 89.000 lượt khách mỗi ngày. Do quy chế đặc biệt với Hồng Kông là Khu hành chính đặc biệt (Special Administrative Region), các thỏa thuận nhập cảnh cũng cần được thiết lập riêng: ga Tây Cửu Long được bố trí Khu vực cảng nội địa và tiến hành thủ tục hải quan, nhập cảnh Trung Quốc đại lục ngay tại lãnh thổ Hồng Kông. Sự sắp xếp này, hoàn thiện vào tháng 11 năm 2017, giúp hành khách di chuyển xuyên suốt toàn bộ mạng lưới tốc độ cao Trung Quốc đại lục mà không cần thay đổi tàu hoặc làm thủ tục biên giới tại các trạm chuyển, góp phần thúc đẩy sự hội nhập sâu rộng giữa Hồng Kông và hệ thống đường sắt tốc độ cao đang phát triển mạnh mẽ của Trung Quốc.

Kết luận
Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc Kinh – Quảng Châu thể hiện một bước nhảy vọt trong năng lực quy hoạch, thi công và vận hành đường sắt hiện đại của Trung Quốc. Với chiều dài gần 2.300 km, tốc độ thiết kế 350 km/h và mạng lưới cầu – hầm chiếm tỷ lệ rất cao, dự án đặt ra những tiêu chuẩn kỹ thuật mới cho hạ tầng tốc độ cao trên thế giới. Việc triển khai theo từng phân đoạn từ Vũ Hán – Quảng Châu, Trịnh Châu – Vũ Hán đến Bắc Kinh – Thạch Gia Trang cho thấy cách tiếp cận linh hoạt nhưng có tính hệ thống, giúp tối ưu nguồn vốn và đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện toàn tuyến.

Để xem các tin bài khác về “Đường sắt tốc độ cao”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railways Explained