Đài Loan đã từng trải qua cuộc “khủng hoảng rác” vào thập niên 1990, khi rác được thải ra quá nhiều trong khi hạ tầng xử lý còn lạc hậu. Tuy nhiên, Đài Loan hiện tại lại sở hữu một trong những hệ thống tái chế tiên tiến nhất trên thế giới. Nếu muốn nhìn thấy tương lai của ngành tái chế nhựa, Đài Loan có thể chính là ví dụ rõ ràng nhất. Tại một cơ sở xử lý, những robot ứng dụng AI cỡ nhỏ có thể phân loại 55 món rác thải mỗi phút, và con người không còn trực tiếp vận hành quá trình phân loại như trước nữa.

Đài Loan đồng thời cũng là một trong những khu vực tiêu thụ và sản xuất nhựa rất lớn. Chỉ cần đi qua một khu chợ đêm hoặc đơn giản là bước ra đường ở bất kỳ đâu, người ta có thể dễ dàng nhận ra điều đó. Túi nhựa, hộp nhựa, ly nhựa và đủ loại bao bì xuất hiện khắp nơi. Đài Loan đã từng được xem là “hình mẫu điển hình của ô nhiễm nhựa”.

Dù vậy, nơi này hiện không còn chìm ngập trong rác như vào thập niên 1990, cho thấy Đài Loan đã có những giải pháp phù hợp cho vấn đề này. Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của kênh DW Planet A, tìm hiểu về hệ thống xử lý rác tiên tiến cũng như thực tế tại một nhà máy xử lý rác tại Đài Loan.

Để xem và hiểu một cách đầy đủ nội dung của video (bằng tiếng Anh), Quý độc giả nên tham khảo toàn bộ nội dung của bài viết trước khi xem video. Để xem video ở chế độ toàn màn hình (full-screen), vui lòng nhấn vào khung [ ] tại góc phải phía dưới của video hoặc nhấn phím F.

Thành phố gần như không có thùng rác công cộng
Nếu đặt chân đến Đài Bắc, du khách sẽ nhận ra một điều khá kỳ lạ – gần như không có thùng rác công cộng nào trên đường phố, và việc tìm nơi để bỏ rác trở nên khó hơn dự kiến rất nhiều.

Khi hỏi người dân địa phương liệu thành phố thực sự không có thùng rác công cộng hay không, họ giải thích rằng Đài Bắc đã loại bỏ hàng nghìn thùng rác từ khoảng một thập kỷ trước. Nguyên nhân liên quan trực tiếp tới chính sách xử lý chất thải của Đài Loan. Tại đây, người dân phải trả phí cho phần rác không thể tái chế. Toàn bộ hệ thống được thiết kế nhằm buộc mỗi cá nhân phải chịu trách nhiệm trong việc giảm thiểu lượng rác đưa vào lò đốt.

Thay vì vứt rác vào các thùng công cộng, người dân phải giữ rác bên mình cho tới khi xe thu gom chuyên dụng đi qua khu dân cư. Những chiếc xe rác đặc trưng này xuất hiện năm ngày mỗi tuần và đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống thường nhật tại Đài Bắc.

Chính sách này cũng ngăn người dân lén đổ rác sinh hoạt vào thùng công cộng để tránh phí xử lý. Áp lực xã hội cũng đóng vai trò đáng kể và địa phương cũng sử dụng yếu tố cộng đồng như một phần của cơ chế vận hành. Kết quả là Đài Loan hình thành nên một văn hóa tái chế cực kỳ nghiêm ngặt, nơi phần lớn trách nhiệm được đặt lên vai từng cá nhân.

Dù khá khắt khe, cấu trúc chính sách này đã giúp Đài Loan đạt vị trí dẫn đầu châu Á về tỷ lệ thu hồi rác thải trong Chỉ số hiệu quả môi trường (Environmental Performance Index) vào năm 2024, dù hệ thống này vẫn tồn tại nhiều hạn chế.

Xe rác và cơ chế trợ cấp tái chế
Để hiểu chuyện gì xảy ra sau khi rác tái chế được thu gom, trước  tiên cần tìm hiểu về những xe tải thu gom rác. Những chiếc xe này thuộc về các công ty tư nhân chuyên thu gom, phân loại và tái tạo chất thải – ví dụ như Da Fon, một trong nhiều doanh nghiệp hợp tác với chính phủ Đài Loan.

Khi xe bắt đầu thu gom rác nhựa sinh hoạt, mùi hôi nhanh chóng trở nên rất nặng, đặc biệt là từ các chai sữa đã qua sử dụng. Các công ty tái chế như Da Fon nhận trợ cấp từ Recycling Management Fund – quỹ quản lý tái chế tập trung cấp quốc gia của Đài Loan.

Nguồn thu của họ gần như được đảm bảo, đồng nghĩa với việc ngay cả khi giá nhựa toàn cầu sụt giảm, các doanh nghiệp tái chế vẫn được bảo vệ về mặt tài chính. Đây chính là điểm khác biệt lớn giữa Đài Loan và nhiều quốc gia khác.

Nguồn tiền cho quỹ tái chế này đến từ các nhà sản xuất và đơn vị nhập khẩu, nghĩa là doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm cho lượng nhựa được sử dụng của mình ngay từ khi sản phẩm được đưa ra thị trường. Cơ chế này đồng thời cũng khiến ngành tái chế trở nên đủ lợi nhuận để thu hút nhiều doanh nghiệp tham gia đầu tư.

Trung tâm phân loại AI và những giới hạn của robot
Bên cạnh thu gom, các robot AI cũng là một phần không thể thiếu của quá trình tái chế, đảm nhận một trong những công việc quan trọng nhất của ngành: phân loại vật liệu.

Tại trung tâm robot phân loại AI, có nhiều món đồ chơi thực chất không thể tái chế. Nguyên nhân là vì chúng thường chứa nhiều vật liệu pha trộn như bông, vải, đệm mềm hoặc nhiều loại nhựa khác nhau, khiến việc tách vật liệu trở nên rất khó khăn.

Nhà máy này xử lý khoảng 40 – 50 tấn rác tái chế sinh hoạt mỗi ngày. Các cánh tay robot ứng dụng AI có thể nhận diện và phân loại 17 nhóm vật liệu khác nhau, bao gồm nhựa, giấy và kim loại. Cơ sở này tiếp nhận rác tái chế từ năm thành phố quanh khu vực Đài Bắc.

Việc quan sát trực tiếp các robot làm việc cho thấy AI đã giúp cải thiện đáng kể hiệu suất phân loại. Tuy nhiên, hệ thống vẫn tồn tại hạn chế lớn. Các cánh tay robot hiện vẫn chưa thể linh hoạt và khéo léo như bàn tay con người. Vì vậy, dù tự động hóa phát triển mạnh, con người vẫn là thành phần không thể thiếu trong dây chuyền vận hành.

Quá trình phân loại thủ công và thực tế của tái chế nhựa
Trong giai đoạn phân loại thủ công, công nhân liên tục nhắc nhở rằng việc nhồi túi rác quá chặt có thể làm kẹt toàn bộ hệ thống máy móc. Trong quá trình xử lý rác thải, từng món đồ cần được đánh giá riêng lẻ.

Một số vật liệu như chai PET được chấp nhận để tái chế, trong khi nhựa mềm và bao bì linh hoạt bị loại ngay lập tức và được xếp vào nhóm rác thông thường. Những loại nhựa chất lượng thấp này cuối cùng sẽ bị đưa đi đốt.

Dù vậy, cơ sở cho biết khoảng 95% lượng vật liệu họ tiếp nhận vẫn có thể tái chế, đồng nghĩa với việc chỉ một phần tương đối nhỏ phải chuyển tới lò đốt rác.

Quy trình phân loại cũng ngày càng chuyên biệt hơn. Các dòng nhựa sau khi được tách sơ bộ sẽ tiếp tục được chuyển tới những cơ sở khác để phân loại sâu hơn – ví dụ chai sữa sẽ được tách thành dòng HDPE riêng, còn nhựa polypropylene được dùng cho các sản phẩm như hộp đựng thức ăn.

Nhà máy tái sinh nhựa và tham vọng tự động hóa toàn diện
Tham vọng ứng dụng AI của Da Fon không dừng lại ở các trung tâm phân loại. Công ty này còn muốn tự động hóa cả nhà máy tái sinh nhựa – nơi nhựa tái chế được biến thành hạt nhựa và có “cơ hội sống lần thứ hai”.

Tại nhà máy tái sinh, những kiện nhựa đã được phân loại trước tiên sẽ được cắt nhỏ, sau đó trải qua công đoạn rửa và sấy khô. Trong ngành tái chế nhựa, độ tinh khiết của vật liệu là yếu tố cực kỳ quan trọng quyết định khả năng tái sử dụng, vì vậy giai đoạn làm sạch này có ý nghĩa then chốt.

Sau đó, nhựa được nung chảy và tạo thành các hạt pellet để tiếp tục phục vụ sản xuất công nghiệp. Dù hiện tại nhà máy chỉ sử dụng khoảng 50 lao động, đội ngũ vận hành thừa nhận rằng làn sóng tự động hóa bằng AI nhiều khả năng sẽ còn mở rộng mạnh trong tương lai gần.

Mặt trái của “thành công tái chế” tại Đài Loan
Vậy hệ thống tái chế nhựa của Đài Loan thực sự hiệu quả tới mức nào? Một nghiên cứu cho thấy khoảng 80% lượng nhựa nhập khẩu và nhựa tái chế tại Đài Loan cuối cùng được sử dụng để sản xuất thành phẩm hoặc tạo hạt nhựa pellet phục vụ xuất khẩu.

Ngành tái chế tại đây đã phát triển lớn tới mức lượng rác thải nội địa không còn đủ để duy trì hoạt động, khiến Đài Loan phải nhập khẩu thêm rác nhựa từ nước ngoài để xử lý.

Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng những con số đẹp và hình ảnh tích cực về tái chế của Đài Loan đôi khi có thể gây hiểu lầm. Arthur Huang – CEO của Miniwiz, công ty Đài Loan chuyên biến vật liệu thải thành vật liệu kiến trúc – cho rằng phần lớn thứ được gọi là “tái chế” thực chất không bền vững như nhiều người nghĩ.

Ông cho rằng nhiều vật liệu được thu gom một cách có trách nhiệm, nhưng cuối cùng vẫn bị đưa đi đốt. Theo quan điểm của ông, cái mà nhiều người gọi là downcycling (1) thực tế chỉ là biến các hạt vật liệu lớn thành những hạt vật liệu nhỏ hơn phát tán vào không khí.
(1) Downcycling là quá trình tái chế trong đó vật liệu sau tái chế có chất lượng hoặc giá trị thấp hơn vật liệu ban đầu.

Vai trò của công nghiệp nặng trong hệ sinh thái tái chế
Đài Loan hiện cũng là một trong những nơi có mật độ lò đốt rác cao nhất thế giới. Nhiều loại nhựa chất lượng thấp, đặc biệt là túi nhựa, bao bì mềm và lớp bọc ống hút, gần như không thể tái chế hiệu quả do chất lượng vật liệu quá thấp. Vì vậy, phần lớn chúng cuối cùng vẫn phải bị đốt bỏ.

Ngay cả khi các thành phố có thể tối ưu hóa hoàn toàn việc tái chế nhựa tiêu dùng, vẫn còn một thách thức khổng lồ khác là rác thải công nghiệp.

Điểm thuận lợi của Đài Loan là dòng rác công nghiệp thường sạch hơn và dễ xử lý hơn, trong khi nơi này sở hữu nền công nghiệp quy mô rất lớn. Các ngành bán dẫn và hóa dầu tạo ra lượng vật liệu có thể tái sử dụng rất đáng kể, mở ra tiềm năng lớn cho tái chế quy mô công nghiệp.

Trên thực tế, chính các ngành công nghiệp này là một trong những lý do cốt lõi giúp hệ thống tái chế vận hành hiệu quả. Đài Loan đã có sẵn hạ tầng công nghiệp, năng lực sản xuất và khả năng xử lý quy mô lớn cần thiết để triển khai các quy trình tái chế ở cấp độ công nghiệp hóa.

Kết luận
Từ một nền kinh tế từng chìm trong khủng hoảng rác thải, Đài Loan đã xây dựng được một hệ thống tái chế có quy mô và mức độ tổ chức thuộc hàng tiên tiến nhất châu Á. Thành công đó không chỉ đến từ công nghệ AI hay robot phân loại tự động, mà còn là kết quả của một cấu trúc chính sách đồng bộ – nơi người dân, doanh nghiệp và chính phủ đều bị buộc phải tham gia và chịu trách nhiệm trong toàn bộ vòng đời của rác thải nhựa.

Tuy nhiên, câu chuyện của Đài Loan cũng cho thấy tái chế không phải là lời giải hoàn hảo cho ô nhiễm nhựa. Dù tỷ lệ thu hồi rất cao, một lượng lớn nhựa chất lượng thấp cuối cùng vẫn phải bị đốt, trong khi nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn hoạt động “tái chế” hiện nay thực chất chỉ là một hình thức trì hoãn chất thải. Dẫu vậy, với nền tảng công nghiệp mạnh, hạ tầng xử lý quy mô lớn và khả năng tích hợp AI vào vận hành thực tế, Đài Loan vẫn đang trở thành một trong những mô hình đáng chú ý nhất thế giới về cách một nền kinh tế hiện đại cố gắng giải quyết bài toán rác thải nhựa.

Tiếp tục khám phá chuyên đề Môi trường và Tái chế trên trang technologyMAG
Bài viết này là một phần trong chuỗi nội dung chuyên sâu về môi trường, xử lý chất thải, tái chế và kinh tế tuần hoàn do technologyMAG thực hiện nhằm cập nhật những công nghệ, giải pháp và dự án mới nhất tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Trong bối cảnh các yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên ngày càng được quan tâm, ngành môi trường và tái chế đang trở thành một trong những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế hiện đại.

Để giúp độc giả thuận tiện theo dõi toàn bộ nội dung liên quan, Ban biên tập technologyMAG đã xây dựng trang tổng hợp chuyên đề Môi trường và Tái chế, bao gồm các nhóm bài viết về xử lý chất thải, tái chế nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh, dệt may, rác thải điện tử, xử lý nước, kinh tế tuần hoàn, công nghệ môi trường và các dự án tiêu biểu tại Việt Nam và quốc tế.

Tìm hiểu thêm về chuyên đề Môi trường và Tái chế tại:
https://www.technologymag.net/technologymag-gioi-thieu-loat-tin-bai-chu-de-moi-truong-tai-che/

Để xem các tin bài khác về “Tái chế rác thải”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: DW Planet A