Trong loạt bài viết trước về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã chia sẻ các bài viết về hệ thống đường sắt tại một số quốc gia phát triển như Pháp, Đức, Nhật Bản, Thụy Sĩ… Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railways Explained, giới thiệu một số thông tin về hệ thống đường sắt tại Cộng hòa Séc, quốc gia nổi tiếng với lịch sử phong phú, kiến trúc tráng lệ và sắc vàng đặc trưng của những loại bia được yêu thích trên toàn cầu.

Tổng quan về hệ thống đường sắt tại Cộng hòa Séc
Cộng hòa Séc sở hữu mạng lưới đường sắt dày đặc bậc nhất tại châu Âu. Với diện tích 79.000 km², xếp hạng 115 thế giới, nhưng quốc gia này đứng thứ 25 về tổng chiều dài đường sắt, đạt khoảng 9.500 km. Xét về mật độ đường sắt, đường sắt Cộng hòa Séc có mật độ lên đến khoảng 120 km/1000 km² (tức mỗi 1000 km² diện tích lãnh thổ sẽ có 120 km đường sắt). Điều đó biến Cộng hòa Séc thành quốc gia có hệ thống đường sắt dày đặc thứ hai tại châu Âu, sau Thụy Sĩ (~130–135 km/1.000 km²)

Từ thời Đế quốc Áo – Hung, qua Cộng hòa Tiệp Khắc thứ nhất, đến thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, Đường sắt Séc (České dráhy) đã vượt qua hai cuộc thế chiến và phục vụ nền kinh tế chỉ huy thời Xã hội chủ nghĩa. Ngày nay, mạng lưới này vẫn vận hành hiệu quả và để lại dấu ấn của từng thời kỳ lịch sử, vươn tới hầu hết các khu vực trên toàn quốc.

Cải cách hệ thống và vai trò của cơ quan quản lý hạ tầng
Tương tự nhiều quốc gia châu Âu, hệ thống đường sắt Séc đã trải qua quá trình tái cấu trúc. Việc tái cấu trúc ngành đường sắt tại Cộng hòa Séc bắt đầu từ năm 2003. Bước ngoặt quan trọng là việc tách riêng quản lý hạ tầng và vận hành tàu. Quá trình này hoàn tất vào tháng 7 năm 2008, khi toàn bộ hoạt động hạ tầng được chuyển từ České dráhy sang cơ quan quản lý hạ tầng mới – Správa železniční dopravní cesty, nay là Správa železnic.

Giao thông đường sắt tại Séc được phân cấp theo vùng: 14 vùng chịu trách nhiệm đặt hàng (1) dịch vụ tàu khu vực, còn Bộ Giao thông phụ trách các tuyến đường dài.
(1) Đặt hàng dịch vụ tàu khu vực (Public Service Ordering/ Public Service Obligation) là cơ chế cung cấp dịch vụ công ích tại châu Âu, nghĩa là chính quyền vùng ký hợp đồng và chi trả cho một nhà khai thác đường sắt để vận hành các tuyến tàu khu vực theo tiêu chuẩn đã được quy định trước. Các tuyến tàu này thường không thể tự trang trải chi phí bằng doanh thu vé, nhưng vẫn cần thiết cho nhu cầu đi lại của người dân.

Hệ thống điện khí hóa và tốc độ vận hành
Trong số tổng chiều dài đường sắt ở Séc, có khoảng 21% là đường đôi và khoảng 34% đã được điện khí hóa. Đáng chú ý, quốc gia này sử dụng hai hệ thống điện khí hóa chính. Sau Thế chiến II, dựa trên kinh nghiệm thời tiền chiến và các dự án điện khí hóa của Nhà nước Slovakia từ năm 1941–1943, Séc chọn hệ thống điện một chiều (DC) 3 kV.

Từ năm 1963, quốc gia này triển khai thêm hệ thống xoay chiều (AC) 25 kV 50 Hz do có sự bất đồng giữa các chuyên gia về ưu điểm của từng hệ thống. Hai hệ thống này giao nhau lần đầu tại ga Kutná Hora, nơi trước khi có đầu máy đa hệ vào thập niên 1970, tàu buộc phải đổi đầu máy. Hiện nay, hai hệ thống có quy mô tương đối cân bằng, với hệ thống 3 kV DC chiếm phần nhỉnh hơn, nhưng việc sử dụng AC 25 kV đang tăng lên do các dự án hiện đại hóa.

Tốc độ khai thác và triển vọng đường sắt tốc độ cao
Về tốc độ, tương tự như một số quốc gia châu Âu, phần lớn các tuyến đường sắt tại Cộng hòa Séc có tốc độ dưới 80 km/h, chiếm khoảng 60% tổng chiều dài mạng lưới. Hiện tại, Cộng hòa Séc chưa có tuyến đường sắt tốc độ cao nào. Tuy nhiên, một nghiên cứu khả thi đang được triển khai cho mạng lưới đường sắt tốc độ cao kết nối các nước nhóm Visegrad (Ba Lan, Cộng hòa Séc, Slovakia, Hungary). Tuyến này dự kiến đi từ Warsaw qua Brno, rồi tỏa nhánh tới Prague, Bratislava và Budapest.

Cạnh tranh trong ngành vận tải đường sắt
Một điểm đáng chú ý khác là tính cạnh tranh cao trên thị trường đường sắt Séc. Theo nhóm các cơ quan quản lý độc lập IRG-Rail, trong năm 2021 có tổng cộng 123 đơn vị hoạt động, gồm 29 đơn vị vận chuyển hành khách và 97 đơn vị vận tải hàng hóa – chỉ đứng sau Đức và vượt nhiều quốc gia mạnh hơn về kinh tế như Ba Lan.

Tuy nhiên, về hiệu suất sử dụng hạ tầng – đo bằng số km tàu chạy trên mỗi km tuyến mỗi ngày, Séc vẫn xếp sau các nước như Áo, Đan Mạch và Thụy Sĩ (các quốc gia hàng đầu về hiệu suất sử dụng hạ tầng tại châu Âu).

Doanh nghiệp vận tải và khởi đầu cạnh tranh mở
České dráhy là công ty cổ phần chủ yếu vận chuyển hành khách, sở hữu các công ty con như ČD Cargo – chuyên vận tải hàng hóa, tạo thành Tập đoàn České dráhy. Nhưng sự cạnh tranh đã thúc đẩy cải thiện chất lượng dịch vụ.

Trước năm 2009, cạnh tranh chủ yếu ở một vài tuyến khu vực. Vì rủi ro tài chính, các doanh nghiệp tư nhân chỉ nhắm vào tuyến nhỏ có trợ giá. Phần lớn hợp đồng được giao trực tiếp cho České dráhy cho đến khi RegioJet xuất hiện.

RegioJet là công ty đầu tiên trúng thầu (theo hình thức open access – doanh nghiệp đăng ký quyền chạy tàu thương mại) khai thác một tuyến chính không có trợ giá, nhờ sự hậu thuẫn của công ty mẹ Student Agency, vốn có kinh nghiệm trong lĩnh vực xe buýt và vé máy bay, cùng tiềm lực tài chính đủ mạnh.

Năm 2010, RegioJet ký thỏa thuận với Správa železnic, và đến tháng 9 năm 2011, chính thức khai thác tuyến Ostrava – Prague – tuyến đông khách nhất cả nước. Tuyến này phục vụ 1,4 triệu dân khu vực Prague, 0,8 triệu tại Ostrava và nhiều đô thị khác.

Tuyến đường sắt dài 356 km với thời gian di chuyển 3 giờ 5 phút, trong khi xe buýt mất 5 giờ 20 phút với hành trình 402 km qua Brno. Đường bộ tắc nghẽn và dịch vụ hàng không hạn chế càng làm tăng sức hút của đường sắt.

Sự cạnh tranh đa bên và mở rộng thị trường
Leo Express, một đối thủ khác, được thành lập năm 2011 và bắt đầu chạy tuyến này vào đầu 2013. Kết quả là ba doanh nghiệp cùng cạnh tranh trên tuyến không trợ giá, một điều hiếm có tại châu Âu – dẫn đến nâng cao chất lượng, giảm giá, đa dạng hóa sản phẩm, chiến lược marketing mới và cả tranh chấp pháp lý.

Từ tháng 12 năm 2014, cả ba doanh nghiệp này còn mở rộng sang tuyến Žilina – Košice (Slovakia), làm cầu nối cho thị trường mở giữa Séc và Slovakia.

Tác động của thị trường mở và hợp đồng dịch vụ công
Việc mở cửa thị trường dẫn đến giảm giá vé, tăng lượng khách và nhiều sáng kiến dịch vụ. Ví dụ, RegioJet mở tuyến trực tiếp đến Havířov – trước đó không kết nối với Prague, còn České dráhy khai trương tuyến đến Opava. Leo Express đưa tàu đến các thị trấn nhỏ như Suchdol nad Odrou và Studénka, thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới.

Ngoài các tuyến không có trợ giá, từ sau năm 2019, nhiều hợp đồng PSO cũng được trao cho RegioJet, Leo Express và Arriva thông qua đấu thầu, giúp họ chiếm thêm thị phần từ České dráhy.

Trong thập kỷ qua, RegioJet còn trở thành nhà khai thác xe buýt lớn thứ hai châu Âu và nhà khai thác đường sắt tư nhân lớn nhất Trung Âu. Công ty có giấy phép hoạt động tại Séc, Slovakia, Đức, Áo và Ba Lan, vận chuyển 11 triệu hành khách trong năm 2022.

Tổng quan vận tải hành khách và hàng hóa
Tổng lượng hành khách đi tàu trong năm 2022 đạt khoảng 176 triệu, trong đó České dráhy chiếm 157 triệu. Tuy nhiên, con số này vẫn thấp hơn năm 2019 trước COVID, khi có gần 196 triệu lượt khách.

Về đúng giờ, theo thống kê của Správa železnic, tỷ lệ đúng giờ (trễ không quá 5 phút) đạt 87%, tương đương 2,5 triệu chuyến trong tổng số 2,8 triệu chuyến tàu hành khách.

Về vận tải hàng hóa, thị trường Séc được đánh giá là một trong những thị trường tốt nhất châu Âu. Năm 2022, tổng khối lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường sắt là 93 triệu tấn – trong đó ČD Cargo đảm nhận 64 triệu tấn (tính theo gross tonne – trọng lượng toàn bộ đoàn tàu đang kéo), phần còn lại do các đơn vị khác khai thác.

Tính theo khối lượng vận chuyển, Séc vượt nhiều nền kinh tế lớn hơn ở châu Âu.

Kết luận
Hệ thống đường sắt Cộng hòa Séc là minh chứng cho việc một quốc gia có diện tích trung bình vẫn có thể xây dựng được mạng lưới vận tải hiệu quả và hiện đại. Với mật độ đường sắt cao, quá trình tái cơ cấu rõ ràng và thị trường cạnh tranh năng động, ngành đường sắt Séc không chỉ phục vụ tốt nhu cầu đi lại trong nước mà còn đang hướng tới vai trò kết nối khu vực. Dù chưa có tuyến tốc độ cao, các dự án đang được triển khai cho thấy quyết tâm đầu tư lâu dài. Đây là một mô hình đáng tham khảo cho những quốc gia đang tìm hướng đổi mới hệ thống giao thông đường sắt.

Để xem các tin bài khác về “Đường sắt”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railways Explained