Trong loạt bài viết vừa qua về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã chia sẻ những bài viết về chủ đề hệ thống đường sắt, đường sắt tốc độ cao và các loại tàu tốc độ cao tại một số quốc gia phát triển, cung cấp thông tin về lĩnh vực đường sắt tại các quốc gia này. Trong loạt bài mới về chủ đề công nghệ đường sắt lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railway Explained, nói về cơ sở hạ tầng được xem là “trái tim” của lĩnh vực đường sắt: Depot

Depot là gì
Cũng giống như xe buýt cần trở về bến xe sau mỗi chuyến để tạm dừng, chờ thực hiện chuyến tiếp theo hoặc bảo trì, các đoàn tàu đường sắt cũng phải được đưa về một khu vực chuyên dụng sau khi kết thúc hành trình. Tuy nhiên, quá trình này phức tạp hơn nhiều so với xe buýt.

Trước đây, các số đoàn tàu thường được dừng đỗ trên các đường ray chuyên dụng tại những nhà ga lớn (major hubs) đóng vai trò là trung tâm điều hành, nhưng các khu vực này thường thiếu những cơ sở cần thiết cho việc bảo dưỡng và phục vụ toàn diện mà thường chỉ hỗ trợ chức năng dừng đỗ ngắn hạn. Điều này dẫn đến sự ra đời của khái niệm “depot”, còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau tùy theo khu vực như cơ sở bảo dưỡng đường sắt (rail maintenance facility), nhà máy bảo dưỡng đầu máy toa xe (traction maintenance depot), hoặc trạm kỹ thuật hành khách (technical passenger station).

Depot là một thuật ngữ có gốc từ tiếng Pháp “dépôt”. Trong ngành giao thông và đặc biệt là đường sắt, depot có nghĩa là nơi tập kết, bảo dưỡng, sửa chữa và lưu đỗ phương tiện. Để dễ hình dung hơn về depot, tại Việt Nam, Depot Long Bình là nơi tập kết các đoàn tàu tuyến metro số 1 (Bến Thành – Suối Tiên), đồng thời là trung tâm bảo dưỡng, đảm bảo an toàn cho việc vận hành metro.

Đặc điểm và thách thức trong thiết kế depot
Depot là cơ sở chuyên dụng nơi tàu khách (passenger train) được đưa vào khi không vận hành. Việc thiết kế depot yêu cầu xem xét kỹ lưỡng đội tàu hiện có và các hoạt động dự kiến bên trong, dẫn đến việc không có hai depot nào hoàn toàn giống nhau. 

Nhiều hệ thống đường sắt hiện nay phải đối mặt với thách thức khi thiết kế cơ bản của các depot vẫn hầu như không thay đổi trong gần một thế kỷ, với các tòa nhà ban đầu vẫn được sử dụng hằng ngày và khó thích ứng với yêu cầu bảo dưỡng hiện đại. Tuy nhiên, nhiều depot mới vẫn đang được xây dựng, đặc biệt tại các quốc gia như Trung Quốc, nơi các cơ sở thường gây ấn tượng với mức độ hiện đại. Ví dụ nổi bật là Tianfu high‑speed train maintenance depot (Depot bảo dưỡng tàu tốc độ cao Thiên Phủ) tại Thành Đô với diện tích 62.000 m².

Tầm quan trọng của vị trí depot đối với vận hành hiệu quả
Vị trí của depot là yếu tố quyết định hiệu quả vận hành. Nếu depot đặt quá xa ga trung tâm, các đoàn tàu phải chạy một quãng dài để ra – vào phục vụ các chuyến đầu ngày và cuối ngày. Những lượt “chạy rỗng” này không tạo doanh thu, lại chiếm dụng năng lực hạ tầng và có thể ảnh hưởng đến biểu đồ chạy tàu trên tuyến chính. Vì vậy, depot cần được bố trí gần hành lang vận tải chủ lực, có các nhánh kết nối thuận tiện với mạng lưới đường ray để giảm tối đa thời gian điều động và đảm bảo dòng lưu chuyển đoàn tàu diễn ra trơn tru.

Hoạt động vệ sinh và xử lý nước thải
Bên trong depot, nhiều hoạt động quan trọng được thực hiện để đảm bảo đoàn tàu ở trạng thái tối ưu. Vệ sinh trong và ngoài toa xe là nhiệm vụ cơ bản, với việc chuẩn bị khoang hành khách để mang lại môi trường sạch sẽ và đảm bảo vệ sinh, đồng thời vệ sinh mặt ngoài đoàn tàu để duy trì diện mạo. Hệ thống xử lý chất thải cũng đóng vai trò thiết yếu, với các khu vực chuyên dụng để hút và xử lý chất thải từ hệ thống tàu.

Khu vực lưu trữ và quy trình chia – ghép đoàn tàu
Khi không sử dụng, tàu được đưa vào khu vực dừng đỗ, thường là ngoài trời và không có mái che. Thông thường, các đoàn tàu trở lại đây sau khi hết ca vận hành và chờ đến khi được điều động trở lại. Depot cũng là nơi thực hiện việc chia và ghép đoàn, tức là tái bố trí các tổ hợp toa xe theo nhu cầu dịch vụ, bao gồm việc nối hoặc tách toa để hình thành đội hình phù hợp.

Kiểm tra và bảo dưỡng kỹ thuật
Kiểm tra và bảo dưỡng định kỳ là hoạt động cốt lõi tại depot. Công tác kiểm tra bao phủ nhiều bộ phận, từ gầm xe đến hệ thống điện, đảm bảo mọi thành phần tuân thủ tiêu chuẩn an toàn và vận hành. Điều này bao gồm kiểm tra chi tiết boogie, bánh xe, động cơ kéo và cần lấy điện. Công tác bảo dưỡng có thể là bảo dưỡng thường kỳ hoặc xử lý các vấn đề phát hiện trong quá trình kiểm tra. Các depot hiện đại được trang bị xưởng và tuyến kiểm tra chuyên sâu, có cầu trục hoặc hệ thống kích đồng bộ để nâng toàn bộ đoàn tàu, giúp kỹ thuật viên tiếp cận và bảo dưỡng các bộ phận phía dưới một cách hiệu quả. Một số xưởng còn có hố thay boogie, cho phép tháo và thay boogie mà không cần nâng toàn đoàn tàu.

Công tác tiện bánh và đảm bảo hình dạng bánh xe
Một phần thiết yếu khác của bảo dưỡng là tiện bánh xe, được thực hiện bằng máy tiện dưới sàn đặt tại đường kiểm tra. Thiết bị này cho phép tái tạo hình dạng bánh xe mà không cần tháo rời trục bánh. Một số depot sử dụng máy phay để phục vụ mục đích tương tự. Mục tiêu chính là khôi phục độ tròn của bánh xe, yếu tố quan trọng để vận hành êm ái và an toàn, đặc biệt ở tốc độ cao. Việc tiện bánh đúng chuẩn giúp ngăn tải trọng lệch tâm dẫn đến hư hỏng cơ khí và phòng tránh tai nạn nghiêm trọng.

Trung tâm điều hành và bố trí tổng thể depot
Trung tâm điều hành đóng vai trò như bộ não của depot, điều phối mọi hoạt động và đảm bảo luồng di chuyển ra vào của đoàn tàu diễn ra hiệu quả. Trung tâm này cũng quản lý hệ thống điện kéo và giám sát mọi hoạt động nhằm duy trì an toàn và hiệu suất. 

Dựa trên chức năng và lưu lượng tàu hàng ngày, depot được thiết kế với số lượng và chiều dài đường ray phù hợp, lối đi cho nhân viên kỹ thuật và vận hành, các tổ hợp sắp xếp đường ray đa dạng, cùng hệ thống tín hiệu – an toàn phức tạp với bảo vệ tàu tự động. Tất cả yếu tố này được tích hợp vào thiết kế đường ray của depot, hỗ trợ hoạt động thông qua các khu vực như bãi đỗ, xưởng, hệ thống rửa tàu, thiết bị chuyên dụng, đường thử và nhiều hạng mục khác.

Vai trò quan trọng của depot
Depot giữ vai trò then chốt trong toàn bộ hệ thống vận hành đường sắt, là nơi đảm bảo các đoàn tàu được bảo dưỡng, kiểm tra và chuẩn bị sẵn sàng trước mỗi ngày phục vụ. Mỗi depot được thiết kế theo nhu cầu riêng của đội tàu và điều kiện khai thác, tích hợp nhiều hạng mục kỹ thuật từ vệ sinh, xử lý chất thải, kiểm tra định kỳ đến bảo dưỡng chuyên sâu. Khi được quy hoạch ở vị trí hợp lý và trang bị công nghệ hiện đại, depot góp phần nâng cao độ tin cậy, an toàn và hiệu quả vận hành của toàn mạng lưới, đồng thời đóng vai trò không thể thay thế trong chất lượng dịch vụ vận tải hành khách.

Để xem các tin bài khác về “Depot”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railway Explained