Thụy Điển là một quốc gia đặc biệt – họ thu mua rác thải từ các nước khác để xử lý và tạo ra năng lượng, và người dân nơi đây cũng hoàn toàn thoải mái với việc mặc quần áo đã qua sử dụng và thường xuyên mang chai lọ đến các trung tâm tái chế. Thụy Điển cũng là một trong những quốc gia thịnh vượng nhất châu Âu và là hình mẫu hàng đầu thế giới trong lĩnh vực quản lý chất thải và tái chế. Quốc gia này đã trở thành quốc gia giữ kỷ lục về tái chế, và kinh nghiệm của họ đã cho thấy một quốc gia có thể biến rác thải thành vàng theo đúng nghĩa đen như thế nào.

Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của kênh The Traveler, nói về mô hình xử lý và tái chế rác thải vô cùng hiệu quả của Thụy Điển.

Để xem và hiểu một cách đầy đủ nội dung của video (bằng tiếng Anh), Quý độc giả nên tham khảo toàn bộ nội dung của bài viết trước khi xem video. Để xem video ở chế độ toàn màn hình (full-screen), vui lòng nhấn vào khung [ ] tại góc phải phía dưới của video hoặc nhấn phím F.

Chỉ 1% rác thải được chôn lấp
Chỉ 1% lượng chất thải của Thụy Điển được đưa đến các bãi chôn lấp. Theo Hiệp hội Quản lý Chất thải Thụy Điển – Avfall Sverige, hơn 99% chất thải sinh hoạt hiện nay được tái chế hoặc được thu hồi dưới các hình thức khác nhau.

Hệ thống tái chế của quốc gia này hoạt động hiệu quả đến mức đã trở thành hình mẫu cho gần như mọi quốc gia phát triển đang quan tâm đến phát triển bền vững và bảo vệ môi trường. Thành tựu này không xuất hiện nhờ một phép màu nào đó, cũng không phải vì người Thụy Điển sở hữu khả năng đặc biệt giúp rác biến mất. Hệ thống này được xây dựng từng bước trong nhiều thập kỷ và là kết quả của quá trình hoạch định chính sách, đổi mới công nghệ và thay đổi hành vi xã hội một cách có chủ đích.

Khởi nguồn từ cuộc khủng hoảng năng lượng những năm 1970
Nguồn gốc của hệ thống tái chế hiện đại tại Thụy Điển có thể được truy ngược về thập niên 1970. Vào thời điểm đó, Thụy Điển phải đối mặt với nhiều thách thức. Quốc gia này có khí hậu khắc nghiệt và phụ thuộc đáng kể vào các nguồn cung năng lượng từ bên ngoài, đặc biệt là khí đốt tự nhiên. Nhận thấy những rủi ro từ sự phụ thuộc này, các nhà hoạch định chính sách bắt đầu tìm kiếm những giải pháp thay thế nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Song song với đó, lượng chất thải phát sinh ngày càng gia tăng. Các chuyên gia ước tính mỗi người dân Thụy Điển tạo ra khoảng 3,3 pound rác thải mỗi ngày (khoảng 1,5kg). Khi các nhà phân tích tính toán rằng 4 tấn chất thải sinh hoạt có thể thay thế việc sử dụng 1 tấn dầu mỏ, kết luận đưa ra gần như là điều hiển nhiên. Rác thải không nên bị xem đơn thuần là thứ cần loại bỏ. Thay vào đó, nó có thể trở thành một nguồn năng lượng có giá trị.

Rác thải được xem là một nguồn tài nguyên năng lượng
Từ nhận thức đó, Thụy Điển bắt đầu đầu tư nghiêm túc vào các công nghệ tái chế và chuyển đổi chất thải thành năng lượng. Điểm khác biệt thực sự trong thành công của Thụy Điển không chỉ nằm ở việc triển khai các chương trình tái chế mà còn ở sự nghiêm túc và tính thực dụng trong cách tiếp cận vấn đề.

Trong khi nhiều quốc gia xem tái chế như một thử nghiệm môi trường hoặc một hoạt động mang tính biểu tượng, Thụy Điển lại coi đây là một giải pháp kinh tế và năng lượng thực tế. Chính phủ, doanh nghiệp và người dân đều cùng tham gia xây dựng một hệ thống nhằm khai thác tối đa giá trị từ chất thải.

Lệnh cấm chôn lấp các chất thải có thể tạo ra năng lượng
Một cột mốc quan trọng xuất hiện vào năm 2002 khi Thụy Điển ban hành lệnh cấm đưa vào bãi chôn lấp bất kỳ loại chất thải nào có khả năng được sử dụng để sản xuất năng lượng. Chính sách này đã làm thay đổi hoàn toàn cách thức xử lý chất thải trên phạm vi toàn quốc. Những vật liệu trước đây có thể bị chôn vùi dưới lòng đất nay được chuyển đến các cơ sở tái chế hoặc nhà máy thu hồi năng lượng.

Ngày nay, chính ngành quản lý chất thải cũng vận hành chủ yếu bằng nguồn năng lượng được tạo ra từ chất thải. Xe thu gom rác trên khắp Thụy Điển sử dụng khí sinh học hoặc điện được sản xuất từ các nguồn tái chế. Toàn bộ hệ thống thu gom chất thải đã trở thành một phần của hệ sinh thái năng lượng tuần hoàn.

Các nhà máy Waste-to-Energy và vai trò trong hệ thống năng lượng
Các nhà máy đốt rác phát điện theo mô hình Waste-to-Energy (dùng chất thải tạo ra năng lượng) đã trở thành một thành phần quan trọng trong hạ tầng năng lượng của Thụy Điển. Những cơ sở hiện đại này xử lý khối lượng chất thải khổng lồ và chuyển đổi chúng thành nhiệt năng cũng như điện năng hữu ích. Theo nhiều khía cạnh, chúng đang đảm nhận vai trò vốn thuộc về các hệ thống phát điện quy mô lớn truyền thống, thậm chí thay thế một phần vai trò của các hình thức sản xuất năng lượng thông thường.

Trung bình mỗi năm, các nhà máy Waste-to-Energy của Thụy Điển sản xuất khoảng 17 TWh năng lượng. Sản lượng này đủ để cung cấp nhiệt cho một phần đáng kể lãnh thổ quốc gia. Không giống các nhà máy nhiệt điện truyền thống cần than đá hoặc nhiên liệu hóa thạch, các cơ sở này sử dụng rác làm nhiên liệu chính. Điều này mang lại lợi thế kinh tế đáng kể bởi chi phí nguyên liệu đầu vào gần như bằng không.

Trên thực tế, các đô thị và doanh nghiệp còn phải trả tiền để xử lý rác. Vì vậy, chất thải trở thành một nguồn tài nguyên thay vì một gánh nặng. Trung bình, hoạt động xử lý chất thải cung cấp khoảng 20% lượng nhiệt sử dụng trong các hộ gia đình tại Thụy Điển.

Khi Thụy Điển nhập khẩu rác từ nước ngoài
Nhu cầu về chất thải tại Thụy Điển lớn đến mức quốc gia này thực sự nhập khẩu rác từ các nước khác. Một ví dụ điển hình là Na Uy. Quốc gia láng giềng này chuyển rác sang Thụy Điển mà không thu phí. Đối với Na Uy, đây là một giải pháp thuận tiện để xử lý chất thải. Nhưng với Thụy Điển, lượng rác đó lại là nguồn nhiên liệu có giá trị.

Điều mà một quốc gia xem là rác, quốc gia khác lại xem là tài nguyên năng lượng. Xét về mặt kinh tế, mô hình này mang lại lợi ích rất lớn cho Thụy Điển. Các nhà máy đốt rác nhận được khoảng 43 USD cho mỗi 1 tấn rác mà họ xử lý. Điều này đồng nghĩa với việc Thụy Điển không chỉ có thêm nhiên liệu cho sản xuất năng lượng mà còn được trả tiền để tiếp nhận chất thải.

Riêng trong năm 2014, Thụy Điển đã nhập khẩu khoảng 2,3 triệu tấn rác từ Na Uy, Ireland và Vương quốc Anh. Thông qua việc xử lý lượng chất thải này, quốc gia đã tạo ra gần 100 triệu USD lợi nhuận, đồng thời sản xuất thêm nhiệt và điện năng.

Tái chế vẫn được ưu tiên hơn đốt rác
Mặc dù đạt được nhiều thành tựu ấn tượng, Thụy Điển không xem việc đốt rác là giải pháp hoàn hảo. Các nhà hoạch định chính sách và các nhà hoạt động môi trường tại nước này nhận thức rõ rằng việc đốt chất thải thường kém hiệu quả hơn so với tái chế trực tiếp vật liệu. Phá hủy một sản phẩm cũ rồi sản xuất một sản phẩm mới thường tiêu tốn nhiều năng lượng hơn đáng kể so với việc thu hồi và tái sử dụng các vật liệu bên trong sản phẩm đó.

Bên cạnh đó, quá trình đốt rác tạo ra khí CO₂ và nhiều loại khí nhà kính khác. Đây là những vấn đề môi trường được quan tâm rộng rãi trong xã hội Thụy Điển. Vì lý do đó, chính phủ liên tục khuyến khích người dân phân loại chất thải và tối đa hóa hoạt động tái chế. Các điểm phân loại rác được bố trí rộng khắp tại siêu thị, tòa nhà công cộng, cơ quan hành chính và thậm chí cả trong các ga tàu điện ngầm nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân.

Tái chế mở ra những ngành kinh doanh mới
Hiện nay, khoảng 48% chất thải sinh hoạt tại Thụy Điển được tái chế trực tiếp, trong khi phần còn lại được đưa đến các nhà máy Waste-to-Energy. Các hệ thống tái chế được tối ưu hóa nhằm khai thác tối đa giá trị từ từng loại vật liệu. Chẳng hạn, sợi giấy có thể được tái chế tới bảy lần trước khi không còn khả năng sử dụng. Nhựa cũng có thể được tái chế nhiều lần để tạo ra các sản phẩm mới.

Sự phát triển của ngành tái chế đã tạo ra hàng loạt cơ hội kinh doanh mới. Một số doanh nghiệp chuyên thu hồi chì từ pin đã qua sử dụng. Một số khác xử lý lốp xe cũ để tạo thành sợi dùng cho các sân bóng đá nhân tạo. Các doanh nhân sáng tạo còn biến báo cũ thành những dụng cụ thân thiện với môi trường phục vụ việc thu gom chất thải của chó và mèo.

Những ví dụ này cho thấy chất thải hoàn toàn có thể trở thành nền tảng của các hoạt động kinh doanh sinh lợi.

Quản lý rác thải điện tử và chính sách đổi cũ lấy mới
Thụy Điển cũng là một trong những quốc gia phát sinh lượng rác thải điện tử lớn nhất châu Âu. Nước này tạo ra khoảng 220.000 tấn rác điện tử mỗi năm. Việc xử lý khối lượng thiết bị điện tử khổng lồ này đòi hỏi các chính sách và hạ tầng chuyên biệt.

Từ năm 2014, tất cả các nhà bán lẻ thiết bị điện tử tại Thụy Điển đều bắt buộc phải tiếp nhận các thiết bị hỏng hóc hoặc lỗi thời để tái chế. Hệ thống này hoạt động dựa trên nguyên tắc đổi cũ lấy mới. Khi mua một máy tính mới, người tiêu dùng có quyền mang máy tính cũ đến tái chế và nhận được khoản giảm giá cho sản phẩm mới.

Khuyến khích sửa chữa thay vì thay mới
Bên cạnh tái chế, Thụy Điển còn tích cực khuyến khích hoạt động sửa chữa. Chính phủ nhận thấy rằng kéo dài tuổi thọ sản phẩm thường mang lại lợi ích môi trường lớn hơn cả tái chế. Để hỗ trợ mục tiêu này, quốc gia đã áp dụng nhiều chính sách ưu đãi thuế.

Người dân sửa chữa thiết bị gia dụng, giày dép, xe đạp và nhiều loại vật dụng khác có thể được giảm thuế thu nhập tương đương một nửa chi phí sửa chữa. Những chính sách này giúp việc sửa chữa trở nên hấp dẫn hơn về mặt tài chính và góp phần giảm nhu cầu tiêu dùng không cần thiết.

Giáo dục môi trường từ bậc mẫu giáo
Nhận thức cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong thành công của Thụy Điển. Sự kết hợp giữa các khoản phạt, các chương trình giáo dục, hoạt động truyền thông và quảng cáo xã hội đã giúp người dân ngày càng ý thức hơn về việc phân loại và xử lý chất thải.

Giáo dục môi trường bắt đầu từ rất sớm. Tại nhiều trường mẫu giáo, trẻ em được hướng dẫn cách tạo phân hữu cơ từ vỏ khoai tây và các loại rác hữu cơ khác. Khi lớn lên, tái chế trở thành một môn học chính thức trong chương trình giáo dục, được giảng dạy tương tự như giáo dục thể chất hoặc âm nhạc.

Nền kinh tế chia sẻ và văn hóa Pantamera
Thụy Điển cũng tích cực thúc đẩy mô hình chia sẻ thay vì sở hữu cá nhân. Người dân có thể chia sẻ xe hơi, nhà ở, ván trượt tuyết, xe đạp và nhiều loại tài sản khác. Cách tiếp cận này giúp giảm tiêu dùng không cần thiết và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Ý thức bảo vệ môi trường đã ăn sâu đến mức ảnh hưởng cả lĩnh vực quảng cáo. Một thể loại quảng cáo đặc biệt mang tên Pantamera đã xuất hiện tại Thụy Điển. Từ này có nghĩa là “hãy tái chế nhiều hơn”. Những chiến dịch quảng cáo này được thiết kế nhằm khuyến khích hành vi tái chế và nâng cao nhận thức về môi trường trong cộng đồng.

Nền kinh tế tuần hoàn – rác thải tạo ra giá trị 
Tất cả những sáng kiến trên đều xoay quanh một khái niệm cốt lõi được gọi là nền kinh tế tuần hoàn. Mô hình của Thụy Điển cho thấy một xã hội có thể chuyển hóa chất thải thành giá trị kinh tế như thế nào.

Trong nền kinh tế tuyến tính truyền thống, tài nguyên được khai thác từ môi trường, sử dụng để sản xuất hàng hóa và cuối cùng trở thành rác thải. Ngược lại, nền kinh tế tuần hoàn cố gắng biến đường thẳng đó thành một vòng tròn khép kín. Thay vì trở thành rác, vật liệu sẽ được tái chế, sửa chữa, tái sử dụng và chuyển đổi thành sản phẩm hoặc năng lượng mới.

Mục tiêu là giữ cho vật liệu tiếp tục lưu thông trong nền kinh tế lâu nhất có thể, miễn là điều đó còn khả thi về mặt kỹ thuật và kinh tế.

Nhật Bản và những bài học từ Thụy Điển
Việc phần còn lại của thế giới có hoàn toàn áp dụng mô hình này hay không vẫn là một câu hỏi khó. Tuy nhiên, nhiều quốc gia phát triển đang tích cực nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm từ Thụy Điển.

Nhật Bản là một ví dụ đáng chú ý. Quốc gia này đã học được cách xây dựng các hòn đảo từ chất thải nhựa. Đảo nhân tạo Odaiba tại Vịnh Tokyo được hình thành từ rác thải nén. Ngày nay, nơi đây đã có công viên, nhà máy, sân bay và cả khu dân cư cao cấp. Tương tự Thụy Điển, Nhật Bản cũng rất nghiêm túc với các vấn đề môi trường và ngày càng sản xuất nhiều loại hàng hóa từ vật liệu tái chế, từ quần áo thể thao cho đến thảm trải sàn.

Thay đổi nhận thức để hướng tới tương lai bền vững
Mặc dù đã có nhiều tiến bộ, phần lớn các quốc gia trên thế giới vẫn còn khá xa mới đạt được lối sống gần như không rác thải như Thụy Điển. Để tiến gần hơn đến mục tiêu đó, cần có những thay đổi căn bản trong hành vi tiêu dùng và nhận thức cộng đồng.

Ít nhất, mọi người cần xem xét lại mối quan hệ của mình với những sản phẩm dùng một lần như túi nhựa. Thay vì nhận túi nhựa miễn phí tại quầy thanh toán, người tiêu dùng cần chủ động từ chối và lựa chọn các giải pháp thay thế có thể tái sử dụng.

Cuối cùng, xây dựng một tương lai bền vững không chỉ phụ thuộc vào công nghệ hay chính sách của chính phủ. Điều đó còn phụ thuộc vào những lựa chọn hằng ngày của mỗi cá nhân.

Theo nghĩa đó, bước đầu tiên hướng tới một tương lai sạch hơn có lẽ là học cách suy nghĩ như người Thụy Điển. Lần tới khi đi mua sắm, hãy chọn một chiếc túi tái sử dụng thay vì túi nhựa và bắt đầu nhìn nhận chất thải không phải là thứ cần vứt bỏ, mà là một nguồn tài nguyên có giá trị và tiềm năng.

Tiếp tục khám phá chuyên đề Môi trường và Tái chế trên trang technologyMAG
Bài viết này là một phần trong chuỗi nội dung chuyên sâu về môi trường, xử lý chất thải, tái chế và kinh tế tuần hoàn do technologyMAG thực hiện nhằm cập nhật những công nghệ, giải pháp và dự án mới nhất tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Trong bối cảnh các yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên ngày càng được quan tâm, ngành môi trường và tái chế đang trở thành một trong những lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế hiện đại.

Để giúp độc giả thuận tiện theo dõi toàn bộ nội dung liên quan, Ban biên tập technologyMAG đã xây dựng trang tổng hợp chuyên đề Môi trường và Tái chế, bao gồm các nhóm bài viết về xử lý chất thải, tái chế nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh, dệt may, rác thải điện tử, xử lý nước, kinh tế tuần hoàn, công nghệ môi trường và các dự án tiêu biểu tại Việt Nam và quốc tế.

Tìm hiểu thêm về chuyên đề Môi trường và Tái chế tại:
https://www.technologymag.net/technologymag-gioi-thieu-loat-tin-bai-chu-de-moi-truong-tai-che/

Để xem các tin bài khác về “Tái chế rác thải”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: The Traveler