Cạnh tranh thương mại giữa các quốc gia, các chính sách thuế và những thảo luận về chuỗi cung ứng đang khiến nhiều người tin rằng kỷ nguyên “Made in China” đang dần khép lại. Nhưng nếu quan sát kỹ các vật dụng xung quanh trong cuộc sống hằng ngày – chiếc điện thoại, chiếc laptop hay bóng đèn trên trần, gần như mọi sản phẩm đều có nguồn gốc liên quan đến Trung Quốc. 

Nhiều quốc gia đã cố gắng trong việc hạn chế phụ thuộc vào hàng hóa từ Trung Quốc nhưng không thành, bởi vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực sản xuất của Trung Quốc không chỉ đến từ lao động giá rẻ mà còn dựa trên một hệ sinh thái công nghiệp khổng lồ, liên kết chặt chẽ và vận hành cực kỳ hiệu quả. Đây chính là lý do cốt lõi khiến ngành sản xuất của Trung Quốc hiện tại đang giữ một vị trí gần như không thể lung lay.

Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của kênh FactoPiaX, nói về lý do ngành sản xuất Trung Quốc có được vị thế dẫn đầu như hiện nay.

Quy mô và mật độ công nghiệp vượt trội
Để hiểu rõ quy mô, Trung Quốc hiện sản xuất khoảng 28% tổng sản lượng hàng hóa (manufactured goods) (1) toàn cầu – nhiều hơn tổng của Mỹ, Đức và Nhật Bản cộng lại. Tuy nhiên, lợi thế thực sự không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở thứ các nhà kinh tế gọi là mật độ công nghiệp.
(1) Manufactured goods là hàng hóa đã qua quá trình sản xuất, chế biến hoặc lắp ráp từ nguyên liệu thô để trở thành sản phẩm hoàn chỉnh có thể sử dụng hoặc bán trên thị trường.

Hãy tưởng tượng một startup tại California với một sản phẩm mới. Sau khi thiết kế, đăng ký bằng sáng chế và huy động vốn, họ cần sản xuất 10.000 đơn vị. Tại Mỹ, họ phải mất nhiều tuần để tìm và phối hợp các nhà cung cấp – vỏ nhựa ở Ohio, bảng mạch ở Texas, pin từ Hàn Quốc và lắp ráp tại Mexico. Mỗi bước đều tốn thời gian, chi phí và tiềm ẩn rủi ro, chỉ cần một mắt xích gặp sự cố là toàn bộ dây chuyền bị đình trệ.

Ngược lại, tại Thâm Quyến, trong khu vực Hoa Cường Bắc, chỉ trong bán kính 1 km có thể tìm thấy hầu như mọi linh kiện điện tử, cùng với các phòng lab tạo mẫu, xưởng lắp ráp và đội ngũ kỹ sư có thể xử lý mọi vấn đề ngay tại chỗ. Một bảng mạch tùy chỉnh có thể hoàn thành trong 4 giờ, thay đổi thiết kế trong ngày hôm sau và bắt đầu sản xuất 100.000 sản phẩm trong vòng một tuần. Hiện tượng này được gọi là “tốc độ Thâm Quyến” (Shenzhen Speed), và nó tồn tại nhờ mức độ tích hợp theo chiều dọc mà chưa quốc gia nào tái tạo được.

Hệ sinh thái sản xuất theo cụm ngành
Trung Quốc không chỉ xây dựng các nhà máy mà còn phát triển các hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh. Các thành phố được chuyên môn hóa theo từng ngành: Thâm Quyến về điện tử, Đông Quan (Dongguan) về đồ chơi và phần cứng, Nghĩa Ô (Yiwu) về hàng tiêu dùng nhỏ, Quảng Châu về dệt may.

Mỗi thành phố vận hành như một hệ thống công nghiệp khép kín, nơi nhà cung cấp, nhà sản xuất, logistics và tài chính nằm trong khoảng cách rất ngắn. Điều này cho phép mức độ phối hợp và phản ứng mà các quốc gia khác khó đạt được. Khi Apple cần sản xuất 100 triệu iPhone, Trung Quốc có thể đáp ứng. Khi thế giới cần 200 tỷ khẩu trang, Trung Quốc có thể cung cấp. Đây không còn là hiệu quả đơn thuần mà là ưu thế công nghiệp ở quy mô chưa từng có.

Lợi thế nguồn nhân lực quy mô lớn và chuyên môn hóa
Nhà máy không thể vận hành nếu thiếu con người, và đây là điểm mà lợi thế của Trung Quốc trở nên rõ rệt hơn nữa. Mỗi năm, Trung Quốc đào tạo hơn 7 triệu kỹ sư, nhiều hơn tổng của Mỹ, Ấn Độ và châu Âu.

Quan trọng hơn, hệ thống giáo dục được thiết kế trực tiếp để phục vụ sản xuất. Trường nghề đào tạo thợ hàn, vận hành CNC và kiểm soát chất lượng. Các đại học kỹ thuật đào tạo kỹ sư robot và vật liệu. Chương trình sau đại học tập trung vào tự động hóa công nghiệp và tối ưu chuỗi cung ứng.

Kết quả là một lực lượng lao động không chỉ đông mà còn có kỹ năng cao, kỷ luật và phù hợp trực tiếp với nhu cầu sản xuất.

So sánh thực tế
Một ví dụ điển hình là Tesla. Năm 2017, Tesla cố gắng tự động hóa hoàn toàn nhà máy tại California, được Elon Musk gọi là “alien dreadnought” – một nhà máy vận hành gần như hoàn toàn bằng robot. Tuy nhiên, dự án này thất bại với hàng loạt vấn đề về sản lượng, chất lượng và tài chính, do các quy trình lắp ráp phức tạp vẫn cần con người.

Ngược lại, Gigafactory tại Thượng Hải hiện là nhà máy sản xuất hiệu quả nhất của Tesla, với sản lượng cao hơn, chi phí thấp hơn và tốc độ nhanh hơn. Sự khác biệt nằm ở lực lượng lao động Trung Quốc: Công nhân có thể thích nghi trong vài ngày, kỹ sư xử lý vấn đề trong một đêm và dây chuyền hoạt động liên tục 24 giờ. Điều này tạo ra một văn hóa sản xuất cường độ cao mà các quốc gia còn lại khó có thể sao chép.

Tự động hóa và mô hình sản xuất lai
Hình ảnh các nhà máy Trung Quốc là nơi lao động tay chân giá rẻ đã là câu chuyện từ 20 năm trước. Ngày nay, Trung Quốc dẫn đầu thế giới về tự động hóa sản xuất.

Trong các nhà máy hiện đại, robot hoạt động với độ chính xác milimet, xe tự hành vận chuyển linh kiện và hệ thống AI giám sát toàn bộ quy trình theo thời gian thực. Thuật toán machine learning (học máy) thậm chí có thể dự đoán hỏng hóc trước khi xảy ra. Riêng năm 2023, Trung Quốc đã lắp đặt hơn 290.000 robot công nghiệp, nhiều hơn Mỹ và châu Âu cộng lại.

Tuy nhiên, thay vì thay thế hoàn toàn con người, Trung Quốc áp dụng mô hình lai (hybrid), tự động hóa các công việc lặp lại, trong khi con người đảm nhiệm các công đoạn phức tạp và kiểm soát chất lượng. Sự kết hợp này tạo ra hệ thống vừa chính xác, vừa linh hoạt.

Sản xuất thông minh và chiến lược Made in China 2025
Mô hình này được nâng cao thông qua sản xuất thông minh, nơi các máy móc kết nối với nhau và dữ liệu được truyền lên nền tảng đám mây (cloud) trong thời gian gần như tức thì. AI phân tích dữ liệu để tối ưu lịch sản xuất, giảm lãng phí và dự đoán nhu cầu.

Đây không phải là công nghệ tương lai mà đã được triển khai tại hàng nghìn nhà máy. Chương trình “Made in China 2025” đóng vai trò then chốt khi cung cấp ưu đãi thuế, trợ cấp AI và nguồn vốn nâng cấp nhà máy, giúp hệ thống sản xuất trở nên hiệu quả và hiện đại hơn đáng kể.

Hạ tầng vật lý – lợi thế gần như tuyệt đối
Hạ tầng là yếu tố không thể thiếu. Trung Quốc sở hữu 7 trong số 10 cảng đông đúc nhất thế giới, trong đó riêng Thượng Hải xử lý lượng hàng hóa lớn hơn nhiều so với một số quốc gia. Các cảng này vận hành với cần cẩu tự động, hệ thống AI và hoạt động 24 giờ, cho phép tàu hoàn tất bốc dỡ trong vòng chưa đầy một ngày.

Ngoài ra, Trung Quốc có mạng lưới đường sắt tốc độ cao lớn nhất thế giới với chiều dài hơn 42.000 km, cho phép di chuyển nhanh giữa các trung tâm công nghiệp. Hệ thống cao tốc đường bộ giúp vận chuyển hàng hóa từ nội địa ra cảng trong thời gian ngắn, trong khi lưới điện đa dạng và ổn định đảm bảo sản xuất không bị gián đoạn.

Hạ tầng số và năng lực vận hành thời gian thực
Không chỉ hạ tầng vật lý, Trung Quốc còn dẫn đầu về hạ tầng số với hơn 3 triệu trạm 5G. Điều này cho phép nhà máy vận hành theo thời gian thực, từ điều khiển robot đến quản lý chuỗi cung ứng và kết nối khách hàng toàn cầu mà không có độ trễ.

Ngay cả tại các khu vực xa xôi, các nhà máy vẫn có thể hoạt động với mức độ kết nối cao, tạo nên một nền tảng vận hành mạnh mẽ và linh hoạt.

Từ gia công sang đổi mới công nghệ
Trung Quốc đã chuyển mình từ “công xưởng thế giới” sang trung tâm đổi mới. Quốc gia này hiện nộp nhiều bằng sáng chế nhất toàn cầu, với hơn 1,6 triệu đơn trong năm 2023, đặc biệt trong các lĩnh vực như xe điện, pin, năng lượng tái tạo và AI.

Các công ty như CATL chiếm một phần ba thị phần pin xe điện toàn cầu và liên tục phát triển công nghệ mới, trong khi BYD đã vượt Tesla về doanh số xe điện. Thành tựu này đến từ khoản đầu tư hơn 600 tỷ USD cho R&D, cùng sự liên kết chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và đại học.

Nỗ lực đưa chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc và thực tế hệ sinh thái
Các công ty đã cố gắng chuyển sản xuất sang Việt Nam, Ấn Độ và Mexico, nhưng gặp nhiều hạn chế về nhân lực, hạ tầng và hệ sinh thái cung ứng. Ngay cả khi sản phẩm được gắn nhãn sản xuất ở quốc gia khác, phần lớn linh kiện, máy móc và phần mềm vẫn có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Việc di dời khâu lắp ráp cuối là khả thi, nhưng thay thế toàn bộ chuỗi cung ứng gần như không thể. Trung Quốc đã dự đoán xu hướng này và triển khai chiến lược Dual Circulation  (2) nhằm tăng tự chủ trong các lĩnh vực then chốt như bán dẫn và vật liệu hiếm.
(2) Dual Circulation” là chiến lược kinh tế của Trung Quốc nhằm tái cân bằng mô hình tăng trưởng theo hai vòng lưu thông song song. Trong đó, “nội tuần hoàn” đóng vai trò trung tâm, tập trung vào tiêu dùng trong nước, sản xuất phục vụ thị trường nội địa và phát triển năng lực công nghệ nội sinh. Song song, “ngoại tuần hoàn” vẫn được duy trì thông qua xuất khẩu, đầu tư và hội nhập chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng theo hướng chọn lọc và giảm phụ thuộc. Cách tiếp cận này cho phép Trung Quốc vừa tận dụng quy mô thị trường nội địa khổng lồ để tạo nền tảng ổn định, vừa tiếp tục khai thác nhu cầu toàn cầu như một động lực tăng trưởng bổ sung, từ đó xây dựng một nền kinh tế linh hoạt hơn trước các biến động bên ngoài.

Thách thức và khả năng thích ứng hệ thống
Dù tồn tại các vấn đề như ô nhiễm môi trường, bất bình đẳng, nợ và già hóa dân số, Trung Quốc vẫn nổi bật ở khả năng phản ứng nhanh. Khi đối mặt khủng hoảng, quốc gia này triển khai các giải pháp quy mô lớn như đầu tư vào năng lượng tái tạo, tăng tốc tự động hóa và tái cấu trúc ngành.

Khả năng thực thi nhanh chóng này giúp hệ thống liên tục thích nghi và duy trì sức mạnh.

Kết luận
Sau hơn một thập kỷ nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng, sự phụ thuộc vào Trung Quốc không những không giảm mà còn có xu hướng gia tăng.

Nguyên nhân là vì Trung Quốc không chỉ xây dựng nhà máy mà đã tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh – chuỗi cung ứng dày đặc, lực lượng lao động quy mô lớn, hạ tầng vượt trội và năng lực đổi mới ngày càng mạnh. Trung Quốc không chỉ là công xưởng của thế giới mà đã trở thành hệ thống sản xuất mà thế giới khó có thể thay thế, và đó là lý do vì sao vị thế này hiện tại vẫn gần như không thể bị phá vỡ.

Để xem các tin bài khác về “Trung Quốc”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: FactoPiaX