Trong bài viết trước về chủ đề đường sắt, ban biên tập technologyMAG đã chia sẻ bài viết về hệ thống đường sắt tại Bồ Đào Nha, bài viết nói về một số thông tin cơ bản về lịch sử và quá trình phát triển ngành đường sắt tại quốc gia này. Trong bài viết lần này, ban biên tập technologyMAG chia sẻ video của Railways Explained, video cung cấp một số thông tin cập nhật về dự án phát triển đường sắt tốc độ cao tại Bồ Đào Nha.

Bồ Đào Nha không phải là quốc gia nổi tiếng về mạng lưới đường sắt tốc độ cao. Quốc gia này vẫn phụ thuộc vào các tuyến đường sắt thông thường đã được nâng cấp và các đoàn tàu nghiêng Alpha Pendular. Dù những đoàn tàu này từng được xem là hiện đại vào thời điểm đưa vào khai thác, chúng vẫn chưa đạt đến tiêu chuẩn tốc độ cao thực thụ.

Tuy nhiên, thực tế này đang dần thay đổi. Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu, hoãn dự án và thay đổi ưu tiên, Bồ Đào Nha cuối cùng đã cam kết xây dựng mạng lưới đường sắt tốc độ cao riêng. Hệ thống mới này không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển giữa Lisbon và Porto mà còn tăng cường kết nối với Tây Ban Nha cũng như phần còn lại của châu Âu. Đây là những dự án cơ sở hạ tầng quan trọng nhất của Bồ Đào Nha trong thời gian gần đây, với tiềm năng tạo ra sự chuyển biến lớn về vận tải hành khách và phát triển vùng.

Mạng lưới Alpha Pendular và giới hạn về tốc độ
Hiện nay, Bồ Đào Nha vẫn chưa có tuyến đường sắt tốc độ cao “chuẩn” đúng nghĩa (có thể hoạt động ở vận tốc 250 km/h hoặc hơn). Thay vào đó, nước này vận hành các đoàn tàu Alpha Pendular trên những tuyến đường sắt thông thường đã được cải tạo. Các đoàn tàu này sử dụng công nghệ nghiêng thân, cho phép chạy nhanh hơn ở các đoạn cong nhờ thân tàu nghiêng theo chiều ngược lại với khúc cua, giảm lực ngang lên hành khách và nâng cao sự êm ái. 

Được đưa vào hoạt động từ năm 1999 và dựa trên mẫu Pendolino ETR480 của Ý, tàu CP Class 4000 đã được điều chỉnh phù hợp với khổ đường ray Iberia 1.668 mm của Bồ Đào Nha. Mỗi đoàn tàu gồm sáu toa, dài khoảng 159 mét, tốc độ tối đa 220 km/h, nhưng trên thực tế thường chỉ chạy khoảng 200 km/h hoặc thấp hơn do hạn chế hạ tầng. Alpha Pendular nối liền các thành phố lớn từ Braga và Porto ở phía bắc, qua Coimbra và Lisbon tới Faro ở phía nam. Sau 25 năm vận hành, các đoàn tàu này đã đi hơn 65 triệu km, thực hiện hơn 162.000 chuyến thương mại và vận chuyển khoảng 41 triệu lượt hành khách.

Các dự án tốc độ cao được tái khởi động
Dù Alpha Pendular là một bước tiến, nhưng ngay từ cuối những năm 1990, Bồ Đào Nha đã bắt đầu bàn về việc xây dựng mạng lưới tốc độ cao thực thụ. Đầu những năm 2000, quốc gia này từng lên kế hoạch phát triển mạng lưới tốc độ cao riêng tương tự như Pháp hay Tây Ban Nha, với các hành lang nối Lisbon – Porto, VGO và Madrid. Tuy vậy, các dự án này liên tục bị trì hoãn và cuối cùng bị hủy bỏ do khó khăn kinh tế, thay đổi chính trị và khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. 

Dù vậy, khát vọng về đường sắt tốc độ cao chưa bao giờ bị dập tắt. Những năm gần đây, hàng loạt sáng kiến mới đã được tái khởi động, khơi dậy lại viễn cảnh hội nhập mạng lưới tốc độ cao châu Âu. Theo khảo sát quốc gia về nhu cầu đường sắt tốc độ cao, tuyến Lisbon – Porto dự kiến có lượng khách lớn nhất, ước tính 10–12 triệu lượt/năm, cao hơn đáng kể so với các tuyến quốc tế dự kiến khác. Điều này khiến chính phủ Bồ Đào Nha ưu tiên triển khai tuyến nội địa này làm bước đi đầu tiên.

Dự án trọng điểm: Tuyến Lisbon – Porto
Tuyến Lisbon – Porto, còn gọi là Tuyến Bắc (the North Line), là trục đường sắt quan trọng nhất của Bồ Đào Nha, dài 336 km, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số chuyến tàu khách và tàu hàng toàn quốc. Dù đã đầu tư nâng cấp liên tục trong nhiều năm, thời gian di chuyển tốt nhất hiện tại vẫn là 2 giờ 49 phút, và chỉ có thể rút xuống 2 giờ 35 phút sau khi hoàn thành các dự án nâng cấp đang triển khai. 

Tuy nhiên, cả về năng lực lẫn tốc độ của hệ thống đều đã chạm ngưỡng giới hạn, khiến việc xây dựng tuyến mới hoàn toàn là giải pháp khả thi duy nhất. Tuyến tốc độ cao mới dài khoảng 290 km, thiết kế cho tốc độ tối đa 300 km/h. Các ga lớn như Aveiro, Coimbra, Leiria sẽ được nâng cấp, cùng một ga mới tại Vila Nova de Gaia. Tổng vốn đầu tư dự kiến là 6,1 tỷ euro, trong đó Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) tài trợ 3 tỷ euro. Tuyến mới sẽ là đường đôi, điện khí hóa và sử dụng khổ ray Iberia, giúp kết nối liên thông với các tuyến hiện hữu mà không cần hệ thống chuyển khổ phức tạp.

Ba giai đoạn chính trong lộ trình triển khai
Dự án sẽ được chia thành ba giai đoạn. Giai đoạn một bao gồm đoạn Porto – Soure dài 143 km, tiếp tục được chia nhỏ thành hai phần: 
– Đoạn Porto – Oiã dài 71 km đã được giao cho công ty Avanorte Gestão de Ferrovia de Alta Velocidade (liên danh Lusave) theo hợp đồng nhượng quyền 30 năm, được EIB cấp 875 triệu euro. Đoạn này có 11,6 km hầm, 2,8 km cầu cạn, 9,5 km cầu lớn, gồm cả cầu mới vượt sông Douro. 
– Đoạn Oiã – Soure dài 72 km, kỹ thuật đơn giản hơn nhưng vẫn cần nhiều công trình cầu cạn, cầu lớn; hợp đồng nhượng quyền đang trong quá trình đấu thầu, dự kiến hoàn thành trong cùng giai đoạn triển khai, vào khoảng cuối thập niên 2020.

Giai đoạn hai kéo dài từ Soure tới Carregado (khoảng 115 km), đưa tuyến tới gần Lisbon hơn, xây mới ga Leiria và điều chỉnh nhiều đoạn để nối liền với các hành lang đường sắt hiện có. Khu vực này cần lên kế hoạch kỹ do ảnh hưởng tới môi trường và dân cư đông đúc. Dự kiến hoàn thành vào năm 2030. 

Giai đoạn ba nối Carregado với ga Oriente của Lisbon, hoàn thiện toàn tuyến. Đây là đoạn ngắn hơn nhưng thách thức kỹ thuật lớn vì phải tích hợp với cơ sở hạ tầng hiện hữu trong môi trường đô thị dày đặc, dự kiến khởi công sau năm 2030.

Liên kết quốc tế: Tuyến tốc độ cao Lisbon – Madrid và Porto – Vigo
Tuyến tốc độ cao Lisbon – Madrid cũng đã được phê duyệt, hướng tới mục tiêu khai thác vào năm 2030 với thời gian di chuyển khoảng 5 giờ, có thể giảm còn khoảng 3 giờ vào năm 2034. Quan chức Bồ Đào Nha cho biết đoạn Évora – Caia sẽ hoàn thành cuối 2025, vận hành từ 2026, còn các nghiên cứu đoạn Lisbon sẽ xong vào 2027. 

Phía Tây Ban Nha, nhiều đoạn thuộc hành lang Madrid – Extremadura đang xây dựng hoặc chuẩn bị đưa vào khai thác tốc độ cao. Toàn tuyến dự kiến hoàn thành vào năm 2034, sử dụng hệ thống tín hiệu ERTMS Level 2 đảm bảo an toàn, tương thích. Cả hai nước cũng ưu tiên khổ tiêu chuẩn châu Âu cho các dự án tốc độ cao mới, tốc độ vận hành tối đa 300 km/h. Đây là dự án then chốt cho sự di chuyển bền vững và gắn kết kinh tế – vùng lãnh thổ trên bán đảo Iberia.

Song song, dự án nối Porto – Vigo cũng đang được xúc tiến, hoàn thành nghiên cứu khả thi vào năm 2026, khởi công khoảng 2029 và khai thác vào 2032. Tổng vốn đầu tư khoảng 850 triệu euro, giúp nâng cấp trục kết nối Porto, Braga, Valença và Vigo, rút ngắn thời gian từ 2 giờ 20 phút xuống còn 1 giờ, đồng thời xây thêm ga mới gần sân bay Porto và Braga. Sau khi tuyến tốc độ cao Lisbon – Porto đi vào hoạt động, tuyến Porto – Vigo sẽ là mắt xích tiếp theo trong hành lang tốc độ cao xuyên Bồ Đào Nha nối sang Tây Ban Nha.

Kết luận
Các dự án tốc độ cao của Bồ Đào Nha, từ tuyến Lisbon – Porto đến kết nối Porto – Vigo và hành lang Lisbon – Madrid, đang chuẩn bị tạo ra sự chuyển biến căn bản cho giao thông trên bán đảo Iberia. Những sáng kiến này hứa hẹn rút ngắn hành trình, tăng cường liên kết quốc tế và xây dựng mạng lưới đường sắt hiện đại, bền vững.

Để xem các tin bài khác về “Đường sắt tốc độ cao”, hãy nhấn vào đây.

 

Nguồn: Railways Explained